Weblog van Marc De Coster

Vaarwel 2009, welkom 2010.

2009-12-30T17:37:00.006+01:00

“And now, the end is here. And so I face the final curtain.”
Het doek is gevallen. Na vijf jaar bloggen over taal gaat de stekker er definitief uit. Het is mooi geweest. Tijd voor contemplatie. Je bent nooit te oud om iets af te leren. Voor mij is het hoofdstuk ‘taal’ afgesloten. Alhoewel, niets is zeker en zelfs dat niet (Multatuli).
Is er leven na taal? Wis en zeker. Er is muziek, er zijn nog stapels boeken die liggen te wachten. Mensen die mij kennen weten dat ik veel van arthouse films hou. Misschien start ik binnenkort wel een filmblog, wie weet. Bedankt voor al jullie fijne reacties en mails.
Aan al mijn lezers wens ik een vreugdevol 2010. En nu, handjes uit de mouwen!

De beste taalboeken van 2009.

2009-12-28T18:55:00.006+01:00

2009 zit er bijna op en we kunnen gerust stellen dat het een Grand Cru-jaar was, althans wat taalboeken betreft. We kunnen jammer genoeg niet alles aan bod laten komen.
The Routledge ‘Dictionary of Modern American Slang and unconventional English’ van Tom Dalzell spant evenwel de kroon. Dit lijvige boekwerk is gewoon een feest. Het telt maar liefst 25.000 ingangen, aangevuld met citaten uit literatuur, kranten, liedjesteksten, films, televisieshows, internet, noem maar op. Naast een woordverklaring vind je er etymologie, culturele context, land van herkomst en de datum waarop het woord voor het eerst werd gebruikt. Informatief en amusant tegelijk. Wie wil weten wat een ‘Boston marriage’ is of waar de ‘Brazilian landing strip’ vandaan komt, schaft zich best deze klepper aan. Je hoeft niet langer bang te zijn dat je het slang van The Soprano’s niet meer kunt volgen.
Ter lering ende vermaak is er ook nog de achttiende editie van ‘Brewer’s Dictionary of Phrase & Fable’, een klassieker die om de zoveel jaar weer eens bijgewerkt wordt. Dit naslagwerk is al een paar eeuwen (de eerste uitgave verscheen in 1895) de inspiratiebron van veel lezers, schrijvers en denkers. Je kunt er steeds opnieuw in grasduinen en telkens iets nieuws ontdekken. Brewer belicht zaken zoals taal, cultuur, mythe en legende. Nieuwe onderwerpen zijn o.a. ‘Blu-ray, botnet, Brazilian wax, Deep Web, glass ceiling, Google, iPod, metrosexual, MP3, the new woman, Podcast’. Voor het eerst is er ook een ‘Brewer’s Dictionary of London Phrase & Fable’. Zo’n 2000 woorden en uitdrukkingen die te maken hebben met Londen komen hier aan bod, het ene onderwerp al wat uitgebreider dan het andere: Cockney Rhyming Slang; bijnamen van bekende plaatsen en personen; romans en populaire Britse televisieseries (zoals EastEnders) die zich in Londen afspelen enz. De nieuwste uitgaven van Brewer zijn nog prachtig verzorgd ook. Je moet er flink voor dokken maar ze zijn de prijs meer dan waard.
Voor wie er pap van lust is er nog ‘Lost English’ van Chris Roberts. Zoals de titel laat vermoeden, is dit een soort vergeetwoordenboek. De auteur behandelt uitgebreid talrijke Engelse woorden en uitdrukkingen die verloren dreigen te gaan. De Britse jeugd kent ze niet meer, helaas pindakaas. Een paar krenten uit de koek: Ban the bomb; bobby-soxer; donkey jacket; Heath Robinson; nit nurse; UB40. Het boek telt slechts 172 pagina’s maar is erg onderhoudend voor wie van de Engelse taal houdt.
‘Pimp your vocab’ (met als ondertitel: A terrifying dictionary for adults: words kids don’t want you to know) van een zekere Lucy Tobin lijkt op het eerste zicht een hap-snap-klaarboekje. Wilt u echter op de hoogte blijven van recent Amerikaans jongerenslang dan is dit wat u nodig hebt. Met voorbeelden uit dagelijkse conversaties.
Jeugdtaal, vooral dan Duitse, komt eveneens aan bod bij Duden. ‘Das Wörterbuch der Szenesprachen’ is een musthave voor wie de laatste trends op gebied van muziek, internet, uitgaansleven, media enz. volgt. Voor meer hierover verwijs ik naar mijn blog van 20 augustus.

In 2009 vonden we ook een paar interessante Franse woordenboeken. Bijvoorbeeld: ‘La parlotte de Marianne. 1000 mots d’argots politique’ van Bruno Fuligni. Je moet wel een beetje thuis zijn in het Franse politieke wereldje. Het boekje is aardig up to date getuige o.a. neologismen zoals ‘voyoucratie’ (gemunt door Nicolas Sarkozy) en ‘Starkozysme’. Ook de ‘idiot utile’ (nuttige idioot) werd opgenomen. Een handig zakwoordenboekje is ‘Insultes, gros mots et injures’, op dit blog besproken op 7 september. Ik ga er dus niet verder op in.
Het Nederlandse taalgebied werd dit jaar eveneens verwend. Boeken over taalergernissen verschijnen bij regelmaat maar het grappigste is ongetwijfeld ‘Taal is zeg maar echt mijn ding’ van cabaretière en columniste Paulien Cornelisse. Zij slaagt erin allerlei modekreten, slordige uitspraken e.d. vakkundig te fileren, vaak tongue in cheek. Het boekje leest buitengewoon prettig en nodigt bovendien uit tot herlezen. Een tien met een griffel dus voor mevrouw Cornelisse!
Van Dale bracht in 2009 heel wat nieuwe kwalitatieve producten op de markt. Uitschieters zijn het ‘Modern uitroepenwoordenboek’ van Ton den Boon (hier gerecenseerd op 5 november) en het ‘Modern Bargoens woordenboek’ van Ewoud Sanders. Dit laatste telt ongeveer 700 Bargoense woorden en uitdrukkingen, waaronder een aantal hedendaagse (flipperen; omkatten; katvanger). Volledigheid werd niet nagestreefd (zo mis ik o.a. knaak, lollepot, moos, potkacheltje, riks) maar daar staat dan tegenover dat bijna alle lemma’s geïllustreerd worden met citaten uit literatuur en kranten. Bovendien krijg je bij ieder woord een bondige omschrijving, datering en etymologie. Een informatief leeswoordenboek zeg maar.
Wat zeker niet in de boekenkast mag ontbreken is ‘Het verhaal van het Nederlands’ van Nicoline van der Sijs en Roland Willemijns: over twaalf eeuwen Nederlandse taalrijkdom. 404 pagina’s telt dit naslagwerk. Vooral interessant is het feit dat ook het taalgebruik in Vlaanderen, Suriname en de Antillen uitgebreid belicht wordt. Dit boek is een waardige opvolger van ‘Het verhaal van een taal’ van dezelfde auteurs.
Als hekkensluiter willen we nog het nieuwe boek van Heidi Aalbrecht aanbevelen: ‘Waarom is een blauwe maandag blauw?’ Zij behandelt meer dan 500 spreekwoorden en uitdrukkingen. Het leuke aan dit boek is dat je heel wat kennis opsteekt over de Nederlandse (en Vlaamse) volksaard en gebruiken. En ja, de taal is gans het volk.

Over de bloemetjes en de bijtjes.

2009-12-27T12:24:00.002+01:00

Engelssprekenden hebben het over ‘the birds and the bees’ of over ‘the facts of life’. Fransen gebruiken de uitdrukking ‘l’histoire du chou’. Als eufemisme voor ‘de eerste beginselen van de seks en de voortplanting’ hebben wij het nog steeds over ‘de bloemetjes en de bijtjes’. In gesprekken met kinderen worden al te gênante connotaties met het lichamelijk verkeer hiermee afgeleid naar niet menselijke soorten.
In de jaren tachtig en negentig van vorige eeuw moest een tekening van een bloemetje en een bijtje de boodschap van ‘veilig vrijen’ overbrengen. In ons taalgebied werd de uitdrukking reeds opgetekend in 1969 al is ze beslist veel ouder. We mogen wellicht veronderstellen dat het om een ontlening aan het Engels gaat. Mogelijk heeft zelfs een bekend liedje hiermee te maken. De Amerikaanse liedjesschrijver Cole Porter had in 1954 immers een populaire song met volgende woorden: ‘Birds do it, bees do it, Even educated fleas do it, Let’s do it, let’s fall in love.’

Lifestyle.

2009-12-26T16:57:00.003+01:00

Dit woord slaat op de persoonlijke levensstijl; het geheel van gedragingen, iemands houding, overtuiging en bezittingen. Het wordt geassocieerd met een bepaald individu of een bepaalde sociale groep.
De term werd in 1929 bedacht door Adfred Adler en aanvankelijk in de psychologie gebruikt in de zin van `hoofdkenmerken van een persoon, zoals ontwikkeld in de vroege kindertijd', of met andere woorden iemands unieke stijl die hij of zij een leven lang met zich meedraagt. In de jaren vijftig van de twintigste eeuw werd het woord gepromoot door Amerikaanse journalisten en adverteerders. Psychologisch en sociologisch jargon klinkt nu eenmaal erg indrukwekkend. De laatste tijd wordt de term meer en meer geassocieerd met bezit (weelderig interieur, dure auto, schilderijen, elektronische snufjes enz.), in plaats van met iemands denken en doen.
Bij ons is het woord in het begin van de jaren tachtig populair geworden. Hans Ferrée nam het in 1983 al op in het 'Trendletter ABC'.

En morgen gezond weer op!

2009-12-23T17:38:00.004+01:00

Op de radio zingt Harry Belafonte over ‘The twelve days of Christmas’. Dat wordt weer veel Wein, Weib und Gesang. ‘En morgen gezond weer op’zou Sonja Barend zeggen.
Aan al mijn lezers: een fantastisch kerstfeest. Laat de champagnekurken knallen en maak het vooral gezellig. Op dit blog gaat de stekker er binnen een paar dagen definitief uit. Maar een paar berichten hebben jullie nog tegoed. Noch bloemen, noch kransen! Ziezo, het hart is weer eens gelucht. Do re mi fa sol, alweer een blaadje vol.

Screenagers.

2009-12-22T18:16:00.002+01:00

Jongeren anno 2009 zijn opgegroeid met televisie (waarop twintig of meer kanalen geprogrammeerd zijn), met afstandsbediening, computers, games en Internet. Vaak zijn ze met tien dingen tegelijk bezig. Tegenwoordig zijn zij de deskundigen van cyberland geworden.
Een leven zonder computer is leeg voor hen. Voor deze jeugdige computerfreaks werd in het midden van de jaren negentig van vorige eeuw de term ‘screenagers’ bedacht.
Het woord ontsproot aan het brein van de Amerikaanse cybergoeroe Douglas Rushkoff. Screenager is een samenvoeging van ‘screen’ (scherm) en het achtervoegsel –ager (zoals in teenager).
Volgens sociologen zijn deze ‘screenagers’ veel oppervlakkiger geworden.

De woorden van 2009.

2009-12-18T15:53:00.006+01:00

Twitteren is dus uitgeroepen tot woord van het jaar, althans door bezoekers van het Onze Taal-congres. Onder de kanshebbers zaten ook ‘Mexicaanse griep’ en ‘kopvoddentaks’ maar die haalden het niet. Twitteren werd op dit weblog al gesignaleerd op 28 februari 2008.
Verder werd het woord al opgenomen in het Van Dale Jaarboek Taal 2008. Vraag is dan ook of het kenmerkend is voor 2009. Er zijn toch genoeg andere nieuwvormingen die in aanmerking komen en die representatiever zijn voor het afgelopen jaar. Wellicht lag de ‘Mexicaanse griep’ (door een aantal leukerds steevast de ‘Tacohoest’ genoemd) te zeer voor de hand.
Op de website van Van Dale kreeg ‘ontvrienden’ (het verwijderen van bepaalde contacten op netwerksites) dan weer de eretitel. Minder betwistbaar dan de keuze van vorig jaar (swaffelen) en het woord wijst alleszins op de groeiende populariteit van sociale netwerken zoals Facebook, Hyves en Twitter.

Geert Wilders is niet alleen de bedenker van de ‘kopvoddentaks’ (belasting op hoofddoekjes), ook het scheldwoord ‘shariasocialist’ komt uit zijn koker. Hiermee wou de roeptoeter van Wakker Nederland socialisten die de verdediging van islamieten op zich nemen (zoals PvdA’er Eberhard Van der Laan), door de mosterd halen. Nog een (scheld)woord uit de religieuze sfeer is de ‘Poldertaliban’: een benaming voor religieuze fanatici. De term werd begin 2009 voor het eerst gebruikt door shocklog GeenStijl. Het ergerlijkste woord van dit jaar was wat mij betreft ‘fokkie’ (zie mijn blog van 8 november). Om je bijna van te verslikken in je koffie!
Een treffer is dan weer de ‘Wikigeneratie’. Deze parapluterm slaat op mensen die hun informatie vooral uit digitale bronnen op internet (zoals Wikipedia) halen en zelden iets checken.

Muzikale trends waren er ook in 2009. Toen begin dit jaar de Rap das Armas een grote clubhit werd, verwachtte iedereen een doorbraak van de zgn. ‘Bailefunk’. Het betekent zoveel als sloppenfunk en het moet zo’n beetje tot de Braziliaanse culturele erfgoed gerekend worden. Het gaat hier om een samenstelling van ‘baile’ (Portugees voor dansfeest) en ‘funk’ (Engels voor ritmische popmuziek). Over de ouderdom en de leefbaarheid van dit woord valt te twisten, maar dat geldt voor heel wat trends. ‘Zumba’ (zie mijn blog van 2 juli) is misschien wel de rage van 2009 geweest.
Een korte opsomming van neologismen die het voorbije jaar min of meer spraakmakend waren: ‘DNA-douche’ (zie mijn blog van 30 augustus 2009); ‘doula’ (opgenomen in Van Dale Jaartaal 2010 hoewel het woord reeds in 2001 werd opgetekend); ‘infominderen’ (naar analogie van consuminderen: minder informatie vergaren uit bronnen zoals internet en allerlei media); ‘twitteratuur’ (literatuur in de vorm van ‘tweets’, dit zijn korte berichten via Twitter. Het gaat hier om een plan van uitgeverij Penguin die hiermee een nieuw soort publicatie in het leven wil roepen: Shakespeare, Dante, Stendhal en andere grootheden op maat van twitteraars, of hoe noem je die lui die ‘twitteren’?).
Bij ‘Twitterrevolutie’ denken we meteen aan de spanningen in Iran tijdens de voorbije verkiezingen. Twitter werd door opstandige burgers gebruikt als alternatief voor de massamedia die in handen zijn van de overheid. Ook leuk (tenminste voor zuigelingen) is de ‘moedermelkbank’ of kortweg de ‘melkbank’(een instelling die moedermelk inzamelt voor vnl. couveusebaby’s).
Grappigste woord van 2009 is de ‘scheetbelasting’. Het vrijkomen van methaan is schadelijk voor het milieu en dat is wat koeien doen wanneer ze scheten laten. De Nederlandse boeren waren meteen boos. Emigreren hoeft echter nog niet direct want de kwestie speelt (voorlopig enkel) in Denemarken!

Het ik-tijdperk.

2009-12-13T13:28:00.002+01:00

Binnen nog geen drie weken eindigen de jaren nul, het eerste decennium van de éénentwintigste eeuw. Hoe we die jaren best typeren laat ik over aan historici. Een benaming hiervoor is wellicht nog te vroeg. Veel hangt immers af van wat voorafging maar ook van wat erna komt.
Geen decennium werd echter zo treffend getypeerd als de jaren zeventig van de voorbije eeuw: het zgn. ‘ik-tijdperk’. Het gaat om een vertaling van het Engelse ‘the me-decade’, ook wel ‘the age of me’, een uitdrukking die gelanceerd werd door de Amerikaanse auteur-journalist Tom Wolfe in het mei/ juninummer van 1973 van The Critic).
Het is de benaming voor de jaren zeventig van de twintigste eeuw, de periode waarin alles rond de eigen persoon draaide en er weinig belangstelling was voor de medemens; de `cultuur van het narcisme'. Bij ons werd de term gelanceerd door het tijdschrift de Haagse Post (erflater van het huidige HP/De Tijd) in het kerstnummer van 1979. Anja Meulenbelts bestseller ‘De schaamte voorbij’ werd hierin als kenmerkend opgevoerd. Dit boek was volgens de redactie immers het absolute egodocument: de persoonlijke groei van een vrouw, getekend als één lange worsteling. De `ik-generatie' (me-generation) wordt gevormd door yup(pie)-prototypes die de innerlijke contemplatie van de hippies uit de jaren zestig omzetten in een vergaande obsessie met zichzelf.

Afserveren.

2009-12-10T18:53:00.001+01:00

Dit aan het Duits (abservieren) ontleende neologisme en eufemisme betekent tegenwoordig: ontslagen; afwijzen. Het kan zowel op zaken als op personen slaan. Zo kan een bepaald plan voorlopig ‘afgeserveerd’ worden. Youp van ’t Hek schreef ooit in NRC Handelsblad: ‘Zelf schrijf ik wekelijks in de VARA-gids en in datzelfde blaadje word ik regelmatig afgeserveerd door Herman Brusselmans en Theo van Gogh.’
De term ‘afserveren’ ontstond wellicht in sportkringen, waar het de betekenis had van: ‘een pijnlijke nederlaag krijgen (bezorgen)’. Zo kon je bijvoorbeeld horen dat PSV werd afgeserveerd. Tegenwoordig wordt het woord veel ruimer gebruikt. Afserveren kan nu ook slaan op het afvoeren van een dronkaard. In het zakenleven wordt de term dan weer gebruikt m.b.t. iemand die mislukt is.

Wil de laatste het licht uitdoen?

2009-12-05T17:55:00.002+01:00

Bovengenoemd zinnetje wordt wel eens schertsend gebruikt m.b.t. de laatste vertegenwoordiger van een bepaalde ideologie of bedrijfstak die het voor gezien houdt.
Op 9 april 1992, op de dag van de Britse algemene verkiezingen, kopte de schandaalkrant The Sun naast het hoofd van Labour-leider Neil Kinnock: `If Kinnock wins today will the last person in Britain please turn out the lights.'
In de jaren zestig viel de leuze al te lezen als opschrift aan de Oost-Duitse kant van de Muur. Wellicht ontstond de kreet dus als een graffitigrap. Volgens een bepaalde bron was er omstreeks 1967 op het Israëlische vliegveld van Lydda (Lod, tegenwoordig Ben Gurion Airport bij Tel Aviv), in de periode dat de situatie in Israël deplorabel was (ten tijde van de regering Levi Esjkol), een notitie opgehangen: `Will the last to leave kindly turn out the light.'
Een andere bron maakt melding van een ander vroeg (Amerikaans) voorbeeld. Begin jaren zeventig werden de Boeing-fabrieken in de staat Washington door massale ontslagen getroffen. In en rond de stad Seattle had dit tot de ineenstorting van de huizenmarkt geleid. Veel gezinnen vertrokken toen naar betere oorden. Er kwam een ware hausse in opschriften en T-shirts: `Will the last person leaving Seattle (this area/ Boeing/ the state of Washington enz.) please turn off the lights!' De uitdrukking zou (in Amerika) ook regelmatig te vinden zijn in vernietigende film- en theaterkritieken (last person leaving the theatre).
Bij ons zou Wim Kan de frase gebruikt hebben in zijn oudejaarsconference in het oliecrisisjaar 1973. Ook Fons Jansen zou in een van zijn vroege shows (`De lachende Kerk'?) over de leegloop van de r.-k. Kerk gezegd hebben: `Wil de laatste broeder die uittreedt het licht uitdoen?' Zekerheid hierover is er niet.

Zo komt Jan Splinter door de winter.

2009-12-01T15:54:00.003+01:00

Op 28 november stond er in het Brabants Dagblad –onder de kop ‘Beleggend de winter door’- onder meer het volgende:
“2010 zal de hartkleppen van menig belegger wederom op duurzaamheid uittesten, dat lijkt haast geen voorspelling. Het herstel dat gaande is, is niet van een klassieke sterkte als dat we gewend zijn. Het herstel dat zich in 2010 met vallen en opstaan verder ontplooit, zal voelen als het fietsen op een slecht onderhouden binnenweg in Wallonië. Maar met het sturen van de portefeuille op de combinatie rotsvast en een stevig dividend komt belegger Jan Splinter vast weer gezond de winter door.” Einde citaat.

Met Jan Splinter wordt de kleine man bedoeld die maar moet zien hoe hij zich erdoorheen slaat of hoe hij rondkomt met zijn geld. Jan Splinter symboliseert de man met het laagste inkomen, die bijstand geniet en dus tot de minimumloners behoort.
De uitdrukking is al erg oud (ze werd reeds opgetekend in 1971 in het West-Friese woordenboek ‘Mooi zoid’ van Jan Pannekeet), maar PvdA-fractieleider Marcel van Dam blies haar in december 1982 nieuw leven in. Hij gewaagde van Jan Splinter toen hij het minimabeleid van de regering-Lubbers bekritiseerde. De kleine man kreeg volgens het PvdA-kamerlid veel minder dan men hem wilde doen geloven. De laagste inkomensgroepen moesten - alweer volgens Van Dam - te veel inleveren in verhouding tot de hoogste. In 1983 dook de uitdrukking ook op in een strip van Jaap Vegter: `Als je voor een dubbeltje geboren bent, word je voor een kwartje verwend! En zo moet Jan Splinter door de winter.'

Hebbeding.

2009-11-27T14:46:00.003+01:00

Een ‘hebbeding’ is een aardig niemendalletje; iets dat weinig of geen nut heeft maar dat leuk is om te bezitten. Het woord zelf bestond al aan het begin van de twintigste eeuw, zij het in een iets algemenere betekenis. Köster Henke vermeldt het in zijn Zakwoordenboek van het Bargoens (1906), met als omschrijving `zaken'. In het Bargoens werd het overigens uitsluitend in de meervoudsvorm gebruikt.
Eind jaren zeventig van vorige eeuw dook `hebbeding' op in de huidige betekenis. Het werd in die zin voor het eerst gebruikt door Studio Bazar, als aanprijzing van speciale cadeautjes. Een synoniem is gadget. Eén enkele keer dook ‘hebbeding’ op als aanduiding van een seksueel aantrekkelijk persoon. In Vrij Nederland lazen we in de jaren tachtig over popicoon Madonna: “Feministen begonnen te schuimbekken omdat Madonna zich als een soort hebbedingetje aanbood aan de mannen en jongens in haar publiek.”

Paparazzi.

2009-11-23T19:03:00.002+01:00

Sinds 1997 kent iedereen de term ’paparazzo’ voor een persfotograaf die op verbeten wijze privékiekjes maakt. Deze plaatjes van prominenten worden vervolgens voor veel geld verkocht aan de sensatiepers (Duitsers hebben hiervoor het mooie woord ‘Regenbogenpresse’, Engelssprekenden hebben het over de ‘yellow press’).
Op 31 augustus 1997 kwam Diana, prinses van Wales, bij een auto-ongeluk in Parijs om het leven. De achtervolgende paparazzi kregen destijds de schuld. Als kwijlende sint-bernardshonden hadden ze achter haar aan gezeten. Het was niet de eerste en ook niet de laatste keer dat allerlei beroemdheden problemen hebben met opdringerige persfotografen. Kroonprins Willem-Alexander lust hen blijkbaar ook rauw. Begin oktober bepleitte de prins samen met zijn gemalin meer respect voor hun privacy. Het echtpaar prefereert immers zorgvuldig geregisseerde ‘Kodakmomentjes’. Plaatjes schieten kan enkel nog op aanvraag.

Waarom is ‘paparazzo’ tegenwoordig toch zo’n scheldwoord geworden? Dit Italiaanse woord verwijst naar de gelijknamige fotograaf die voortdurend Anita Ekberg achtervolgt in de film ‘La dolce vita’ uit 1960 van Federico Fellini. Die prent geeft een evocatie van de Italiaanse hogere kringen vanuit het standpunt van een meedogenloze fotograaf.
Deze ‘signore Paparazzo’ ziet de wereld door zijn éénogige spiegelreflexcamera. Volgens de ene bron komt zijn naam uit een Italiaans dialect voor een ‘zoemend insect’, volgens een andere bron was het Fellini’s scenarist, Ennio Flaiano die ‘paparazzo’ aan de beroemde regisseur zou gesuggereerd hebben. Zelf had hij deze ‘prestigieuze’ naam (zoals hij het noemde) ontleend aan ‘Salle Rive dello Ionio’ (uit 1957), een Italiaanse vertaling (door Margherita Guidacci) van George Gissing’s reisboek ‘By the Ionian Sea’ (1901). Daarin zou een personage de naam dragen van Coriolano Paparazzo.
Het woord heeft in Italië altijd negatieve associaties opgeroepen. Vooral het suffix zou erg pejoratief klinken in de taal van Dante. Niet alleen doet het denken aan het Italiaanse ‘razzo’ (raket) maar eveneens aan het schuttingwoord ‘cazzo’ (mannelijk lid).
Dacht u dat we met de ‘paparazzi’ het ergste van de schandaalpers hebben meegemaakt? Vergeet het, de nieuwste trend wordt geleverd door de ‘scumerazzi’, waarbij het Engelse voorvoegsel ‘scum’ slaat op ‘uitschot, schorem, tuig van de richel’. Wat ruist daar in het struikgewas? De scumerazzi.

Cool, paps!

2009-11-18T19:57:00.005+01:00

Wie graag naar blues of jazz luistert, een voorliefde heeft voor film noir en verder regelmatig pulpromannetjes leest, zal dit boek verslinden. Het bevat meer dan duizend woorden en uitdrukkingen, gebruikt ten tijde van de beatgeneratie. Voor de cultuurbarbaren en de jongere snaken citeer ik toch maar even Van Dale: “een groep jongeren in de VS van de jaren ‘50 van de twintigste eeuw die zich verzette tegen de burgerlijke moraal en door een verhoogde levensintensiteit (d.m.v. seks, drugs, jazz e.d.) tot kennis van de metafysische werkelijkheid probeerde te komen.”
Onderwerpen zoals seks, drank, drugs en muziek komen dan ook ruim aan bod. De auteur behandelt het taalgebruik van Engelssprekende jongeren (de hipsters, moochers, weedheads, bandrats, snowbirds enz.) tijdens de eerste helft van de vorige eeuw. De titel van het boek zou je naar de hedendaagse tienertaal kunnen vertalen met ‘gaaf, cool, vet’. Het gaat hier om een herziene uitgave (de eerste editie verscheen in pocketformaat in 2000 en viel nauwelijks op).
Deze tweede editie is in ieder geval prachtig geïllustreerd (met o.a. covers van pulpboeken en films uit de bewuste periode). Je zou het bijna een koffietafelboek noemen maar het is vooral een handig naslagwerk. Bij de meeste lemma’s vind je voorbeelden uit literatuur of liedjesteksten. Auteur, Max Décharné, heeft zijn huiswerk goed gedaan maar dit boek lezen voelt nergens aan als een straf. Een absolute aanrader voor wie blijven hangen is in de sixties.
Max Décharné: Straight from the fridge, dad. A dictionary of hipster slang. No exit press. ISBN 978-1-84243-288-4

Huisje-boompje-beestje.

2009-11-15T08:57:00.003+01:00

Tegenwoordig is huisje-boompje-beestje een cliché voor een kalm en ongestoord leventje.
Meestal wordt het gebruikt voor mensen die vasthouden aan de dagelijkse rituelen en zich op een voorspelbare wijze gedragen. Misschien is de uitdrukking ontleend aan het machinistenjargon. Daarin betekent huisje-boompje-beestje rijden eigenlijk ‘op zicht rijden’. Hierbij moet men zich oriënteren op de omgeving, waarbij men kijkt naar elementaire zaken als huizen, bomen en beesten.
In het boek Fokker G-1: de dubbelstaarts-jachtkruiser die een legende werd, uit 1981, wordt huisje-boompje-beestje echter met een ander jargon in verband gebracht. Volgens de auteur, Hugo Hooftman, maakte de Nederlandse luchtmacht in de oorlogsdagen van mei 1940 op grote schaal gebruik van de Hu-Bo-Bé-techniek, het ‘huisje-boompje-beestje vliegen’. Dit hield in dat er rakelings over de grond werd gevlogen zodat bij wijze van spreken voor ieder huisje, ieder boompje en ieder beestje moest worden opgetrokken. Op die manier kon de vijand de toestellen moeilijk waarnemen.

Milfs.

2009-11-10T18:38:00.002+01:00

Je bent jong en je wilt wat! Een appetijtelijke oudere vrouw bijvoorbeeld.
Vergeet die populaire zegswijze over de oude bok en het groene blaadje. Tegenwoordig zijn de rollen omgedraaid. Anno 2009 willen gezonde jonge kerels maar al te graag het boek der schepping doornemen met een wat oudere en dus rijpere vrouw.
Vanuit Amerika komt het begrip ‘Milf’ overgewaaid. Voor wie nog niet is ingewijd: ‘Milf’ is een Engels acroniem voor: ‘mother I’d like to fuck’, vrij vertaald: een rijpere, seksueel aantrekkelijke vrouw (met alle lichamelijke kenmerken, dus ook euvels).
Ik weet het uit goed ingelichte bron, beste lezers: op pornosites zouden tienermeisjes en ‘college girls’ uit de categorie ‘barely legal’ reeds in populariteit voorbijgestreefd zijn door de ‘milfs’. Kranige besjes die ‘milfs’.
Het woord werd in 1995 voor het eerst opgetekend in het Amerikaanse blad Playboy maar kreeg vooral bekendheid dankzij de cult tienerfilm ‘American Pie’ (1999). Volgens de Oxford English Dictionary bestaat er een Amerikaanse band Milf, opgericht in 1991. De woordvoerders van die band verklaarden in de pers dat zij hun naam destijds ontleenden aan dit acroniem. Tot op heden werden echter geen bewijzen gevonden dat ‘milf’ voor 1995 werd gebruikt in hogergenoemde betekenis.
Bekende voorbeelden van ‘milfs’ zijn Demi Moore en Jade Jagger. Milf heeft een pornografische bijklank. Het woord wordt vooral gebruikt door jeugdige macho’s tijdens informele gesprekken of chatsessies. In de homogemeenschap komt de tegenhanger ‘DILF’ voor. De ‘d’ staat hier voor ‘daddy’. Je hebt ook nog de ‘gilf’: granny I like to fuck. Vuurwerk verzekerd!

Fokkie en het zwarte goud.

2009-11-08T13:26:00.003+01:00

Neen, dit is niet de titel van één of ander stripverhaal. Vandaag gaan we het hebben over koffie. Jaren geleden, toen het leven nog simpel was, hadden we het over een ‘bakkie troost’ (leut, slobber en noem maar op). Ja, zelfs de weinig politiek correcte term ‘negerzweet’ hoorde je wel eens. Die tijd is lang voorbij. Zucht….
Tegenwoordig zeggen mensen (lees: Belgen) die nog niet goed wakker zijn en moeilijk uit hun woorden kunnen komen vooral ‘fokkie’ i.p.v. koffie. Dat hebben we allemaal te danken aan reclamebureau Duval Guillaume dat achter de laatste campagne van Douwe Egberts zit.
Die wil ons doen geloven dat Belgen oelewappers zijn. Ze haspelen medeklinkers door elkaar wanneer ze ’s morgens opstaan en naar hun dagelijkse portie ‘zwart goud’ verlangen.
Het woord ‘koffie’ krijgen ze niet over de lippen, wel ‘fokkie’. Tetteret, wat een geniale vondst! De reclamecampagne werd bedacht in 2005. Inmiddels heeft bijna iedereen de radiospots wel gehoord, vermoed ik. Die eindigt uiteraard met de slogan: 'Je bent er 's morgens pas helemaal bij na een kopje Douwe Egberts.'

Onlangs dook het woord ‘fokkie’ zelfs op in de Vlaamse telenovelle ‘LouisLouise’ (zonder dat iemand van Douwe Egberts daarom gevraagd had, als we de makers mogen geloven). En als het zo verder gaat mag de bedenker van de succesvolle slogan zijn scheet binnenkort verzilveren. ‘Fokkie’ werd nu ook opgenomen in het jaarboek 2010 van Van Dale, het voorportaal van het echte woordenboek zeg maar. Douwe Egberts wil hiermee naar de hoofdprijs gaan, dat is duidelijk. Ze hebben dan ook kosten noch moeite gespaard.
Een internetpetitie om het woord in de grote Van Dale te krijgen heeft 8.000 handtekeningen opgeleverd. Op de sociale netwerksite Facebook konden zelfs meer dan 10.000 fans opgetrommeld worden. Uiteindelijk is hun actie gelukt (althans voor een deel). Indien ‘fokkie’ een paar jaar op rij in het Jaarboek taal komt te staan, wordt het ook opgenomen in de dikke Van Dale, ongetwijfeld de natte droom van iedere reclamemaker.
Herinneren we ons de uitdrukking ‘derde oksel’, een eufemisme voor een bepaald vrouwelijk onderdeel. Ze werd in de jaren zeventig bedacht door copywriter Jan van Lieshout, destijds werkzaam bij het reclamebureau Trend. ‘Derde oksel’ dook vooral op in advertenties over intiemspray (oorspronkelijk voor de vaginale deodorant Bidex). Ik stel vast dat Van Dale het woord inmiddels geschrapt heeft, ondanks het feit dat je het eufemisme nog geregeld tegenkomt. Onlangs nog in een recente roman van P.F. Thomése.
Iedere scheet is natuurlijk goud waard maar aan ‘fokkie’ zal ik moeilijk kunnen wennen. Fokkie. Hoe verzinnen ze het? Ik word er niet warm of koud van. Van al te enthousiaste reclamemakers, verlos ons Heer!

Leuke dingen voor de mensen.

2009-11-05T19:02:00.004+01:00

Fuckerdefuck, Van Dale heeft er weer een broertje (of zusje) bij! De nieuwste loot aan de stam heet ‘Modern uitroepenwoordenboek’. In dezelfde reeks verscheen eerder o.a. het ‘Modern eufemismenwoordenboek’ en onlangs het ‘modern Bargoens Woordenboek’ (waarover later meer).
Uiteraard is dit een boek dat ik zelf graag had willen schrijven, maar samensteller Ton den Boon heeft het meer dan uitstekend gedaan. 848 ingeburgerde uitroepen werden hier verzameld (voornamelijk Nederlandse maar ook enkele ontleend aan vreemde talen), uitroepen die allerlei emoties (zowel positieve als negatieve) uitdrukken. Ook vloeken en bastaardvloeken (potverdriedubbeltjes e.d. ) vallen onder deze noemer. De term ‘uitroep’ werd dus tamelijk breed opgevat.
Citaten uit kranten en boeken verhogen de leesbaarheid want ze verhelderen vaak de functie van de uitroepen. Voor hetzelfde geld had dit een woordenboek van ‘catchphrases’ (populair geworden kreten van stripfiguren, televisiefiguren, cabaretiers enz.) kunnen zijn, maar daarvoor ontbreken er teveel bekende kreten. Het Modern Uitroepenwoordenboek is ook moeilijk compleet te noemen. Zo mis ik bijvoorbeeld: krijg nou het apezuur! (wel vermeld zijn o.a. krijg de klere; krijg het heen en weer; krijg nou de tering); alle apies op een stokje (het woordenboek geeft wel: alle duivels; alle mensen en nog een dozijn andere); donder en bliksem; krijg nou ballen (of: tieten); ik vreet een bezem; kanone; dag meneer de koekepeer; kutjebef; mijn laars; mensenkinderen; o jee, keizersnee; pinda, pinda, lekka lekka, en zelfs ‘helaas pindakaas’ staat er niet in (wat ik erg betreur).
Hier en daar mis ik ook wat verdere uitleg (over de herkomst), bijvoorbeeld bij: ‘de dood of de gladiolen’; ‘pik in, ’t is winter’ en ‘stop de persen’. Maar laat dit het plezier niet vergallen want het Modern Uitroepenwoordenboek is een schitterend boek: amusant, leerrijk en verrassend. Dit zijn nou leuke dingen voor de mensen! Oh ja, het woordenboek telt 224 pagina's en kost 22,50 euro (sapperdeflap).

Geocaching.

2009-11-01T09:59:00.002+01:00

Geocaching staat nog niet in Van Dale maar is sinds 2000 ingeburgerd (althans volgens de Oxford English Dictionary). In de Nederlandstalige pers en op internet lees je wel eens over ‘geocoaching’ maar de juiste term is wel degelijk ‘geocaching’, een samenstelling van ‘geo(graphy)’ en ‘cache’ (schat).
Het gaat om een hippe combinatie van internet en buitensport, van wandelen, zoeken en puzzelen. Ergens in de natuur is een schat verstopt (in een holle boom, onder een bruggetje) en met behulp van een hand-GPS moeten de deelnemers (in groepjes van ongeveer 5 personen) proberen deze schat terug te vinden. Het elektronisch apparaatje geeft in lengte- en breedtegraden de plaats aan. Allemaal goed voor de teamspirit dus.
Het roept beelden op van woudlopers die gewapend met kaart en kompas door bergen en bossen stappen. Alleen zijn de beoefenaars meegegaan met de technologische vooruitgang. Het kompas is nu vervangen door een gps-ontvanger. Deze hedendaagse vorm van schatzoeken is een ware rage geworden onder computernerds en overjarige padvinders.
Wellicht weten ze het niet maar in feite hebben ze dit allemaal te danken aan oud-president Bill Clinton. Hij tekende in 2000 een wet waardoor iedere bezitter van een GPS-apparaat (Global Positioning System) signalen mag ontvangen van het Amerikaanse ministerie van Defensie. Tevoren mocht dit navigatiesysteem enkel gebruikt worden voor militaire doeleinden. Ondertussen is het populair geworden bij elke outdoor-fanaat.
Een ‘geocacher’ is dus iemand die voor de sport schatten (allerlei snuisterijen en een gastenboekje, veel stelt het niet voor) verstopt, er de GPS-coordinaten van noteert, en andere schatten aan de hand van zulke coordinaten gaat zoeken.
Tegenwoordig heb je als volwassene een excuus nodig om nog eens in een boom te mogen klimmen. Bij ‘geocaching’ kan dit weer. Wie het wil kan het kind in zichzelf nog eens bovenhalen.

Ambutaxi.

2009-10-29T16:36:00.002+01:00

Zo wordt in Nederland een medische taxi genoemd. Het woord is een samensmelting van 'ambulance' en 'taxi' en kwam in 2002 voor het eerst in het nieuws. Aan dit voertuig werden nl. bijkomende eisen gesteld voor wat betreft de herkenbaarheid. Een dergelijke taxi mocht slechts een blauw zwaailicht en sirene voeren indien de inzittende arts met spoed naar een hospitaal moet. De 'ambutaxi' moet ook geel van kleur zijn.
Het woord staat nog niet in Van Dale, ook niet in de Jaarboeken taal 2007 en 2008.

Nieuwetijdskind.

2009-10-22T19:41:00.002+02:00

Sinds enkele jaren duikt het fenomeen van het nieuwetijdskind op in de medische, onderwijs, therapeutische- en spirituele wereld.
Het gaat om een probleemkind, een hyperactief en autistisch kind. Het heeft regelmatig last van woede- en verdriet-aanvallen, is vaak bang en onrustig, soms ook dominant en allergisch, kan ook moeilijk aarden. Het fenomeen werd genoemd naar het 'Platform Nieuwetijdskinderen', een new agebeweging die in 1997 werd opgericht en waar ondertussen tweehonderd pedagogen, psychologen en docenten dit soort kinderen en hun ouders een helpende hand bieden. Een aantal Nederlandse scholen biedt tegenwoordig speciale programma's aan voor nieuwetijdskinderen.
Het woord 'nieuwetijdskind' heeft een positieve klank. Daardoor voelt het kind zich geen probleemkind meer. Door hun kind spiritueel of paranormaal te noemen, kunnen de ouders de situatie van hun kind beter aanvaarden. Niet iedereen kan zich echter vinden in de 'zweverige new-agebenaming'. Dat bewijzen althans de heftige discussies op het Internet.

Alles cool in Kabul?

2009-10-18T12:21:00.007+02:00

‘Die Sprachnudel’ is een website gericht op Ego-Googelaars, Fashionista’s, Geeks, Techies en aanhangers van verschillende levensstijlen. Wat niet in Duden (de Duitse tegenhanger van Van Dale) staat, vind je hier terug.
Wie altijd dacht dat de Duitse taal zaaddodend is, moet maar eens een kijkje nemen in deze database. Handiger voor op reis is het boekje dat vorig jaar op de markt verscheen bij Knaur Taschenbuch Verlag. Kost ongeveer 8 euro maar dan heb je ook wat.
Hierin staan de meeste woorden en uitdrukkingen gebundeld. Ik zeg met nadruk ‘de meeste’ want geregeld worden op de website nieuwe woorden toegevoegd en becommentarieerd door anderen. Het boekje vermeldt ook voorbeeldzinnen en waar nodig de herkomst. Uiteraard wordt hier een blik modewoorden opengetrokken maar er zijn flink wat termen en uitdrukkingen die in het Duits al geruime tijd meegaan en die ons eveneens bekend in de oren klinken (Absurdistan; chillen; dissen; Elefantenleggings; Technostress). Heel wat spierballentaal ook.
Ju, ju wat een grof volkje zijn die Duitsers toch! Een condoom wordt door onze oosterburen een ‘Lümmeltüte’, een ‘Nahkampfsocke’, een ‘Piedeltüte’, een ‘Pippi Langstrumpf’ of een ‘Rammelbeutel’ genoemd. Wat wij wel eens schertsend een ‘boerenmestwagen’ (BMW) noemen, wordt in het Duitse slang een ‘Bauernporsche’ genoemd. Een Volvo wordt dan weer een ‘Ikea-Porsche’ en een Ford Capri een ‘Maurerporsche’. Een mooie vondst is de ‘Pygmaënporsche’ (benaming voor de Smart). Ons ‘bouwvakkersdecolletée’ (of bildecolletée) is wellicht een vertaling van het Duitse ‘Bauarbeitendekolleté’. En zoals eerder op dit weblog werd aangetoond, werd ‘aarsgewei’ eveneens ontleend aan het Duits (Arschgeweih).
Voor een ‘interieurverzorgster’ hebben onze oosterburen ook een paar mooie benamingen: ‘Parketmasseuse’en ‘Raumkosmetikerin’. ‘Effe je kleine broer de hand schudden’ klinkt zo in de taal van Goethe: ‘dem kleinen Mann die grosse Welt zeigen’, ‘Kaiser Wilhelm die Hand schütteln’. En als je wil weten of alles goet gaat met Heinrich of Annelore dan vraag je tegenwoordig gewoon: ‘Alles cool in Kabul?’, ‘Alles fit im Schritt?’ of ‘Alles glatt in Islamabad?’
In de hoop natuurlijk dat je geen optater krijgt. Want met Duitsers valt niet te lachen. Dat weten we sinds begin vorige eeuw.

Dweilen met de kraan open.

2009-10-14T18:12:00.002+02:00

Uit de jaren zeventig van vorige eeuw dateert de uitdrukking dweilen met de kraan open.
Bedoeld wordt: ‘nutteloos werk doen’, ‘de gevolgen van een kwaal bestrijden in plaats van de kwaal zelf’.
Deze uitdrukking, die ontstond in politieke kringen, werd mogelijk bedacht door oud-premier Biesheuvel of door B.J. Udink, minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening in het kabinet-Biesheuvel. Uit de Leeuwarder Courant van 24 november 1971 komt het volgende citaat: “Dat zei minister-president Biesheuvel woensdagmorgen tijdens de algemene beschouwingen in de Eerste Kamer. Hij wees er ook op dat reeds een programma van aanvullende werken voor uitvoering is vrijgegeven. Eind oktober werkten daarop al 1574 man. Hij vond het uitgeven van meer aanvullende werken waarvan de uitvoering inflatoir moet worden gefinancierd ‘dweilen met de kraan open’.”

Het bountygevoel.

2009-10-09T18:35:00.003+02:00

Een zwarte (Afrikaan, Surinamer of Antilliaan) die zich gedraagt als een blanke of die met de blanke maatschappij heult, wordt door zijn rasgenoten wel eens smalend een ‘bounty’genoemd. Dit is een mooi voorbeeld van een merknaam die zich ontwikkelt tot scheldwoord.
Het Engelse woord verwijst naar de Bounty Bar, het handelsmerk voor een chocoladereep met kokosvulling. De term impliceert dat dergelijke mensen van buiten donker zijn als de chocolade en van binnen blank als de kokos.
Een ‘bounty’ wordt beschouwd als iemand die zijn afkomst verloochent. Hij of zij levert al eens kritiek op etnische minderheden en zoiets valt onder rasgenoten niet altijd in goede aarde.
Ayaan Hirsi Ali (van Somalische afkomst maar in Nederland gekend als feministe en politica) werd ooit door Imam Abdullah Haselhoef als ‘bounty’ bestempeld.
In ons taalgebied dook het scheldwoord voor het eerst op begin jaren negentig. Minder bekende synoniemen zijn ‘damneger’ en ‘schaakneger’. ‘Bounty’ staat sinds 1999 in de Grote Van Dale. Het Marokkaanse equivalent is de ‘ptata’ (aardappel).
Gelukkig heeft bounty ook positieve associaties. Een zonovergoten tropisch eiland, met witte stranden en veel palmbomen, wordt in de reissector wel eens een ‘bountyeiland’ genoemd. Een droomeiland kortom. Het woord verwijst ook hier weer naar de chocoladereep, die op dergelijke eilanden genuttigd wordt, tenminste als we de reclame mogen geloven. Je zou er een ‘bountygevoel’ of vakantiestemming bij krijgen.

Maatje pink.

2009-10-05T18:15:00.003+02:00

'Maatje pink' is al lange tijd een eufemistische uitdrukking voor een klein geschapen mannelijk lid. Tegelijkertijd is het een allusie op impotentie. In het Engels gebruikt men hiervoor de aanduiding 'small meat', vaak gesymboliseerd door een opgeheven pink. Het Nederlandse eufemisme werd vooral populair gemaakt door het (cabaret)duo Van Koten en De Bie en is voor het eerst te horen op hun elpee Hengstenbal uit 1977.
In de Geïllustreerde Encyclopedie van de Sexualiteit (1977-1980) wordt 'maatje pink' opgenomen in een lijst van seksueel slang, met als synoniemen 'antiek hangertje' (eigenlijk een Bargoense term voor een man op leeftijd en vandaar ook voor een impotent iemand), 'Friese staartklok' (eveneens Bargoens voor een impotent persoon), 'de kaas is op, keienkijker, slapjanus, slappe was voor de deur' en 'zandruiter'. Vlamingen zeiden in de negentiende eeuw wel eens: ‘Zijn wijzer staat op half zes.’ En in vroeger tijden noemde men een impotente man 'verkoud van nature' of 'uitverkocht'.
Ja, onze voorouders draaiden er omheen als een kat om de hete brij. Allemaal mooie eufemismen om de dingen maar niet bij hun naam te hoeven noemen.

Aap op de rug.

2009-10-01T18:48:00.003+02:00

Een aap op de rug hebben betekent ‘verslaafd zijn aan verdovende middelen’. Deze uitdrukking is een letterlijke vertaling uit het Engels, waar to have a monkey on one’s back tot het slang van druggebruikers behoort.
De verslaving of de zucht naar drugs wordt hier gezien als een last die men met zich meezeult.
De apenmetafoor komt ook in andere talen voor: in het Frans bestaat avoir le guenon (een guenon is een vrouwtjesaap), in het Duits einen Affen (sitzen) haben. Het Duits kent ook den Affen füttern voor ‘de zucht naar drugs bevredigen’.
In het Afrikaans is aap overigens een slangwoord voor ‘dagga’, zoals drugs in Zuid-Afrika vaak genoemd worden. Bij uitbreiding kunnen ook andere dingen die als een vreselijke last worden ervaren een aap op de rug (en in het Engels a monkey on one’s back) worden genoemd.

Van ambush marketing tot yupsters.

2009-09-28T19:19:00.005+02:00

Televisie en internet vormen voor een belangrijk deel onze blik op de wereld. Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat beide domeinen jaarlijks een groot aantal nieuwe woorden en uitdrukkingen leveren. Dat blijkt nog maar eens uit een Engels neologismenboekje uit 2006.
‘I smirt, you stooze, they krump….’ is de ietwat raadselachtige titel.
Voor wie hier geen chocola van kan maken: ‘smirten’ is een combinatie van roken en flirten op de stoep van een kroeg. Het werkwoord ‘to stooze’ betekent (volgens Van Dale) het met creditcards tegen 0% rente lenen van geld, waarbij het geleende bedrag wordt uitgezet tegen een hoge rente. ‘To krump’ wordt gebruikt voor dansen (op een snelle en agressieve manier), waarbij de deelnemers (met geverfd gelaat) een gevecht nabootsen.
De populariteit van een zoekmachine zoals Google zien we opnieuw bevestigd. De voorbije jaren doken er alweer drie nieuwe samenstellingen met dit woord op, nl. googlearchy, google bombing en Googlejuice. De auteurs van het boekje, J. Crozier, C. Mckeown & E. Summers, weten de tijdgeest bijzonder goed te vatten. Zij presenteren ons de woordenschat van de éénentwintigste eeuw. En dat betekent dat heel wat termen en uitdrukkingen nog niet werden opgenomen in de gerenommeerde Engelse naslagwerken.
Ik kan het niet laten nog wat krenten uit de pap te halen. Andere nieuwkomers zijn o.a. ‘Berliner’: de benaming voor een bepaald krantenformaat, dat het midden houdt tussen een tabloid en een krant van groot formaat. Voor het eerst geïntroduceerd door Berlijnse kranten (vandaar de naam). ‘Big Pharma’ is een informele verzamelterm voor de farmaceutische multinationals. ‘Brokeback marriage’ slaat op een huwelijk waarin één van de partners homoseksueel is of een homoseksuele relatie achter de rug heeft. Een zinspeling op de populaire film uit 2005 Brokeback Mountain. ‘Cotton-wool generation’ slaat op de generatie overbeschermde jongeren (afgezet en opgepikt aan de school, uit de gevaarlijke buurten gehouden). Fragiele dingen worden immers ter bescherming in katoenwol gewikkeld.
Met de ‘thumb generation’ wordt dan weer de generatie jongeren bedoeld die is opgegroeid met mobiele telefoons en videospelletjes. Je hebt ook nog de ‘wristband generation’: de leeftijdsgroep die graag liefdadige doelen steunt door het dragen van kleurenambandjes.
Uit de erotische sfeer komt de ‘milf’: een vrouw van middelbare leeftijd die seksueel aantrekkelijk is. Het woord is afgeleid van: ‘mother i’d like to fuck’. Een ‘muffin top’ is dan weer een vetrolletje, wat wij eufemistisch ‘een zwembandje’ noemen. Een aardige vondst is ‘Londonistan’: Londen beschouwd als basis voor aanhangers van de radicale islam. Het gaat hier om een samenstelling van Londen en ‘stan’ (een achtervoegsel dat in veel moslimlanden gebruikt wordt in de betekenis van ‘land’. De letter ‘i’ werd hier tussengevoegd naar analogie van landen zoals Pakistan, Afghanistan enz. Bijna alle woorden in dit boekje worden opgeleukt (pimped up) met een citaat uit de pers.
J. Crozier, C. Mckeown & E. Summers: I smirt, you stooze, they krump…. Harper Collins Publishers Limited. 2006. 184 p. ISBN 978-0-00-721176-0. Prijs: € 13,20.

Podcasts.

2009-09-24T18:02:00.003+02:00

Je bent oud en je wilt wat. Sinds ik de trotse bezitter van een iPod ben, hebben podcasts geen geheimen meer voor mij.
Mocht dit Hebreeuws zijn voor u, beste lezer: een ‘podcast’ is een digitale opname, omgezet (of geconverteerd in computerjargon) naar het formaat van een audiobestand (meestal MP3) zodat het kan geplaatst worden op een website, waarna iedereen het kan downloaden op zijn computer (in een mediaplayer zoals iTunes). Vervolgens kan dit bestand op een digitale muziekspeler worden gezet.
Zoals u wellicht reeds kunt vermoeden is dit woord een samentrekking van de Engelse woorden ‘pod’ (zoals in iPod) en ‘cast’ (verkorting van het Engelse werkwoord ‘to broadcast’).
De term werd in 2004 gelanceerd door de Britse journalist, televisiemedewerker en fotograaf Ben Hammersly. Aan de wieg van het concept staat evenwel de Nederlands-Amerikaanse zakenman en presentator Adam Curry (tussen 1988 en 2009 de halve trouwboek van Patricia Paay). In de zomer van 2004 zette hij een eenvoudig Apple-scriptje op zijn website. Hiermee bewees hij dat het concept - automatisch content downloaden en transporteren naar een iPod - werkte. Hiermee hoopt hij de concurrentie met de radio aan te gaan. Dergelijke van te voren opgenomen uitzendingen komen nu overal op het internet ter beschikking.
Radioprogramma’s in een dergelijk compact formaat uitzenden wordt ‘podcasten’ genoemd.

Blinde Maupie.

2009-09-17T19:11:00.003+02:00

In de roman Zionoco (1995) van Leon de Winter is te lezen: “Hopelijk zouden ze het belang ervan (ach, hij wist dat zoiets niet bestond, een belang dat boven het directe en persoonlijke uitsteeg, iets van kosmische omvang – laat me ’t maar zien, zei Blinde Maupie) onderkennen en de brief aan Emma overhandigen.”
Blinde Maupie is een Bargoense zegswijze die sinds de jaren zeventig van vorige eeuw in naslagwerken te vinden is. Het is een uiting van ongeloof, die meestal aangevuld wordt met ‘zien moet ik het’ of ‘eerst zien, dan geloven’.
De zegswijze wordt vaak ook begeleid of vervangen door het leggen van een vinger onder het oog, waarbij de huid iets naar beneden getrokken wordt en de blik veelbetekenend is: ‘Vertel mij wat.’
De Maupie waarvan sprake is, was eigenlijk een Amsterdams-Joodse straathandelaar van voor de Tweede Wereldoorlog. Zijn levensloop werd beschreven door onder anderen Meyer Sluyser in Als de dag van gisteren (1958). Als iemand iets zei wat hem ongeloofwaardig voorkwam, zei blinde Maupie: ‘Dosj mosj ich erst seh’n.’

Stop de persen.

2009-09-11T15:29:00.002+02:00

Een bekend journalistencliché is ‘Stop de persen’. Het geeft aan dat er schokkend nieuws of wereldnieuws is, oftewel nieuws dat belangrijk genoeg wordt geacht om er de krantenpers voor stil te leggen, zodat er nog een artikel kan worden toegevoegd.
De uitdrukking, een vertaling van de Engelse kreet ‘Stop the presses’, werd in het Nederlands al opgetekend in 1973, maar is mogelijk nog ouder.
Ze werd vooral populair in de jaren negentig, toen Tom Egbers bij Veronica het mediaprogramma Stop de Persen presenteerde.
‘Stop the presses!’ werd al in 1952 gebruikt door Humphrey Bogart in de film Deadline USA. In een andere film, The paper (1994), doet Michael Keaton in de rol van Henry Hackett ook zo’n uitroep, net als Jonathan Pryce als de mediatycoon in de James Bondfilm Tomorrow never dies (1997).

Bij de baard van de profeet.

2009-09-07T12:47:00.007+02:00

Het zal je maar overkomen. Je zit in Frankrijk (of Wallonië) en je wordt opeens uitgemaakt voor rotte vis.
De eerste reactie: ‘Wat heb ik nou aan me fiets hangen?’ want dat Franse Bargoens is niet altijd even duidelijk.
Gelukkig is er nu een handig zakwoordenboekje: past precies in je binnenzak en het bevat de voornaamste Franse scheldwoorden. Altijd handig om bij de Franstalige medemens mee op de koffie te komen. Je leert ook daadwerkelijk wat. Bijvoorbeeld dat ‘Bachi-bouzouk’ het geliefde scheldwoord is van kapitein Haddock (Kuifje en de Krab met de Gulden Scharen), dat je de term ‘bicot’ beter niet tegen een Arabier kunt gebruiken, dat een vrouw met veel minnaars wordt aangeduid als een ‘garage à bite’. Wij zouden het hebben over een ‘afgelikte boterham’. Voor iedere gelegenheid is er wel een scheldwoord te vinden. Je zult nooit meer met de mond vol tanden staan wanneer iemand je (in het Frans) de oren wil wassen. Bij de baard van de profeet of ‘Par la barbe du prophète’ zoals onze geliefde kapitein Haddock zou zeggen. Lastige Walen kunt u meteen afpoeieren met het gezegde ‘Va tchîre è Moûze!’, hetgeen letterlijk betekent: ‘ga eens kakken in de Meuse’ of in ietwat beschaafder termen: ‘Rot op!’Dit boekje kost nog net geen 3 euro, is perfect draagbaar en je steekt er heel wat van op. Voor wie er pap van lust:
Marc Lemonier: Insultes, gros mots et injures. ISBN: 978-2-352-88278-7

De mosh pit.

2009-09-03T11:54:00.003+02:00

Ik hou van heel wat muziekjes, zong Raymond van het Groenewoud ooit.
Hetzelfde geldt voor mij, al wil ik dat meteen nuanceren. Van schlagers moet ik meteen de pot op en ‘heavy metal’ is ook niet meteen mijn ding. Ik vraag me zelfs af of er veel 49-plussers te vinden zijn die van deze oorverdovende, repetitieve vorm van hardrock houden.
Nee, geef mijn portie maar aan Fikkie. Maar misschien klinkt het voor generatiegenoten wel als muziek in de oren.
In het Amerikaans-Engels worden met ‘heavy metal’ zware wapens aangeduid, vooral tanks.
Wij kennen dit woord uitsluitend in de betekenis van erg luid gespeelde vorm van hardrock met steeds weer herhaalde riffs. De term werd ontleend aan het boek Nova Express uit 1964 van de Amerikaanse auteur William S. Burroughs. De teksten kunnen erg macho-seksueel getint zijn of vaag doen denken aan een mythologisch militarisme.
In die betekenis komt het woord al voor sinds ca. 1968. Deze muziekvorm was uitermate populair in de jaren tachtig van vorige eeuw en is dat nog steeds. De term wordt tegenwoordig vaak afgekort tot ‘metal’ en duikt op in allerlei samenstellingen zoals ‘metalhead’ en ‘metalfreak’. Dansen op metalmuziek wordt in het jargon ‘moshen’ genoemd (afgeleid van het Engelse werkwoord ‘to mosh’, de oorsprong van dit werkwoord is volgens de Oxford English Dictionary obscuur te noemen).
‘Te gekke muziek om te moshen’ stond ooit in het vakblad Metal Hammer (januari 1988).
De ‘mosh pit’ is het gebied vlak voor het podium waar zich al de wild op en neer springende dansers bevinden.
Laat het duidelijk zijn: ik heb niets tegen heavy metal. Sommige van mijn beste vrienden zijn metalheads. Zelf hou ik het liever bij folk, jazz, pop, hiphop, noem maar op. Zelfs een vleugje klassiek kan ik op tijd en stond smaken. Maar nu even tijd voor contemplatie.

DNA-douche.

2009-08-30T10:04:00.002+02:00

De oplossing tegen winkeldiefstallen lijkt gevonden. Alleen moet één en ander nog uitgetest worden.
Eind 2008 kregen ondernemers uit Amsterdam-Zuid een apparaatje dat boven hun winkeldeur moet bevestigd worden. Wanneer de overvallers de winkel verlaten worden ze ondergespoten met een onzichtbare chemische stof. Die stof bevat een unieke dna-code. Hiermee kan de politie dan aantonen dat een verdachte in de winkel is geweest. ‘Dievenpoeder’ wordt het in de volksmond al genoemd. De politie heeft het over een ‘DNA-douche’.
De spray is niet afwasbaar en blijft ongeveer een week zitten. Met behulp van een UV-lamp kunnen de handhavers van de wet zien dat iemand besproeid is. Met speciale apparatuur kan vervolgens de code gelezen worden. In Rotterdam en Amsterdam wordt volop geëxperimenteerd met dit nieuwe beveiligingssysteem. Al meent de politie dat detectiepoortjes, alarminstallaties en videobewaking nodig blijven.

Broodje aap.

2009-08-24T12:01:00.001+02:00

Van sommige verhalen vraag je je weleens af of ze echt gebeurd zijn of dat ze thuishoren in de categorie ‘broodje aap’.
Voor de Vlaamse lezers die wellicht minder vertrouwd zijn met deze in Nederland meer ingeburgerde term: dit is de ietwat grappige benaming voor een moderne sage of stadslegende. Vaak gaat het om een gruwelijk volksverhaal dat rondverteld en aangedikt wordt (met variaties; de attributen willen wel eens veranderen).
Nooit is duidelijk is of het nu waar of niet waar is, omdat het juist logisch opgebouwd lijkt. Het ‘broodjeaapverhaal’ speelt in op universele angsten en duikt over de hele wereld op als een soort mythe. In de kroeg en op verjaardagen zijn dergelijke verhalen dan ook erg populair.
Een bekende mythe is deze: iemand werd op het toilet bedwelmd met chloroform. Vervolgens werd hij ontdaan van zijn nieren en na een week in het park achtergelaten.
Ook populair is deze theorie: bevrucht een apenvrouwtje met menselijk sperma, en ziedaar de wandelende missing link in de evolutieleer. Serieuze onderzoekers lachen hiermee maar dergelijke verhaaltjes prikkelen blijkbaar de fantasie (van bijvoorbeeld filmers).
Volgens sommige wetenschappelijke onderzoekers zijn deze `moderne sprookjes' goed, omdat je er `streetwise' van zou worden.

De benaming ‘broodje aap’ verwijst naar de titel van een boek van de Nederlandse schrijfster (van Amerikaanse afkomst) Ethel Portnoy (Broodje aap. De folklore van de postindustriële samenleving, 1978), in 1992 gevolgd door ‘Broodje Aap met’.
De neerlandicus Peter Burger trad in datzelfde jaar in het spoor van Portnoy door een gelijkaardige bundeling van `moderne sagen' uit te brengen: ‘De wraak van de kangoeroe’.
In de Angelsaksische wereld noemt men dit soort verhalen een ‘urban legend’ of een ‘foaf’ (een samentrekking van ‘friend of a friend’: (een verhaaltje) doorgegeven door de ene vriend aan de andere). Deze laatste term is een bedenksel van de Ierse auteur Rodney Dole. Hij gebruikte de uitdrukking voor het eerst in 1978 in zijn boek over hedendaagse stadslegendes: ‘The tumour in the whale’.

Duitse jeugdtaal.

2009-08-20T12:28:00.007+02:00

Duden, de Duitse tegenhanger van Van Dale, komt in het najaar met een woordenboek over de Duitse ‘Szenesprachen’. Onze oosterburen hebben blijkbaar iets met jeugdtaal want om de twee à drie jaar verschijnt er wel een naslagwerkje rond het taalgebruik van jongeren. Sedert maart 2009 staan er al heel wat bijdragen (1.585 om precies te zijn) op een internetportaal:
http://www.duden.de/deutsche_sprache/szenesprachen/ .
Een paar kersen uit de taart: Eurodance; Dubstep; Kaltgetränk; aufkitschen; Schwachmane; Politclown; Generation Praktikum. Alles werd mooi gerangschikt onder een bepaald thema: Essen & Trinken; Beauty & Fashion; Musik & Popkultur; Lifestyle & Wohnen; Computer & Technik enz. De mooiste woorden en uitdrukkingen worden nu door Duden gebundeld. Te koop voor een scheet en drie knikkers (€ 15,40). Waar blijft Van Dale met een gelijkaardig boek?
Duden - Das neue Wörterbuch der Szenesprachen. Paperback. 192 p.
ISBN-10: 3411710926
ISBN-13: 9783411710928

Retrotalk.

2009-08-14T15:29:00.006+02:00

Weet iemand nog wat ‘ping pongdiplomatie’ betekent en waar het ‘Stockholm syndroom’ naar verwijst? Zijn veel van de geschiedenislessen uit het middelbaar onderwijs stilaan van je harde schijf gewist, vrees niets: je hoeft niet meteen terug naar school!
Er bestaan goede boeken om het geheugen weer op te frissen. Voor elke Amerikaan die in een intellectuele conversatie ook wel eens een scheet wil laten, is er nu het prachtige boek ‘I love it when you talk retro’. Europeanen met een gevorderde kennis van het Engels kunnen echter meegenieten.
Retrotermen zijn veel voorkomende woorden en uitdrukkingen, waarvan de herkomst vaak vergeten is. Deze termen zitten nog wel in het collectieve geheugen maar weinig mensen weten waar ze vandaan komen. Het zijn verbale fossielen die verankerd zitten in de (Amerikaans-)Engelse conversatie. Voor sommige lezers (waarvan de moedertaal het Engels is) geeft de auteur wellicht wat teveel elementaire kennis mee.
Een greep uit het aanbod: pink elephant; Casanova; bimbo; Jack the Ripper, man-bites-dog, tabloid, gonzo journalism, Stepford Wives, Dr. Strangelove, Rambo, Kodak moment, 64000 dollar question (bij ons: de hamvraag), butterfly effect.
Dit is geen hap-snap-klaarboekje. Er wordt ook geen blik modewoorden opengetrokken. Heel wat begrippen zijn ook bij ons gekend. Auteur Ralph Keyes neemt ons mee op een intrigerende en verhelderende reis doorheen het fenomeen dat ‘retrotalk’ wordt genoemd. Een aanrader voor taalfreaks.

Ralph Keyes: I love it when you talk retro. St. Martin’s Press. New York 2008 ISBN 0-312-34005-2

Basjiboezoek.

2009-08-09T10:02:00.002+02:00

Ooit gehoord van een ‘basjiboezoek’ of een ‘baziboezoek’(er bestaan nog andere schrijfwijzen)?
Ik ook niet, tot ik het woord tegenkwam in het boek ‘Vincent en Astrid van Gogh verdwijnen in een korenveld’ (uit 1977) van de Gentse kunstenaar, acteur, auteur (en nog een heleboel meer) Pjeroo Roobjee: “Laat af, zoon van een ongetrouwde vader. Laat dat, debiele baziboezoek! Wafelijzer!”

‘Basjiboezoek’ is een scheldwoord voor een onbeschaafd persoon, een barbaar. Meestal is het van toepassing op een buitenlander. Het is ook één van kapitein Haddocks favoriete schimpscheuten, zowel voor een rijke parvenu als voor een zondagsrijder.
Eigenlijk slaat het op een door de sultans gerekruteerde huursoldaat in het Ottomaanse leger. Letterlijk betekent dit Turkse woord ‘slecht hoofd, dwarskop’. De Basji-Boezoeks stonden bekend als uitermate wreed en afschrikwekkend (tijdens de Balkanoorlogen onderdrukten ze jarenlang de Bulgaarse bevolking). Het Militair Woordenboek (1861) van H.M.F. Landolt vermeldt Baschi-Bozuks voor Turkse ongeregelde cavalerie. Het woord komt ook in het Frans voor: bachi-bouzouk.

Mexicaanse griep.

2009-08-05T19:52:00.005+02:00

Sapperdeflap, het is zover! Op 4 augustus blies de eerste Nederlander de kraaienmars ten gevolge van de Mexicaanse griep.
Je kunt ook bij gebrek aan adem sterven maar dan is de paniek minder groot. Tegenwoordig durft niemand nog zijn krant lezen of het journaal bekijken zonder de angst om de oren te worden geslagen met de ‘nieuwe pest’. Als je de media mag geloven wordt 2009 een annus horribilis. Vooral in het najaar zouden veel bejaarden en jonge twintigers bij bosjes omvallen en het pierenkuiltje ingaan.
Een tijdje geleden was het nog allemaal de ‘varkensgriep’ wat de klok sloeg maar op aanraden van enkele ultraorthodoxe Israëliërs werd die term best vervangen door ‘Mexicaanse griep’. Volgens de joodse leer zijn varkens onreine dieren, vandaar.
Dit stuitte meteen op protest van de Mexicaanse ambassadeur in Israël want die alternatieve benaming zou het imago van zijn land geen goed doen.

De naam ‘varkensgriep’ bestaat al een hele tijd. Eigenaardig genoeg vinden we dit woord niet terug in de laatste editie van Van Dale. De gerenommeerde Oxford English Dictionary geeft van ‘swine influenza’ (gemeenzaam afgekort tot ‘swine flu’) een vindplaats uit 1922.
De eerste Nederlandse krant waarin we iets over de varkensgriep vernemen is de Leeuwarder Courant van 03 september 1977. Daarin staat zelfs een waarschuwing:
‘De soorten griep welke na 1930 maar vóór 1957 heersten hadden enige verwantschap met de varkensgriep. Menigeen die geboren is tussen 1930 en 1957 heeft ook nu nog in zijn lijf afweer tegen varkensgriep al wordt die ieder jaar minder net zoals trouwens bij wie 1918 heeft meegemaakt. Na 1976 is de varkensgriep nergens meer waargenomen. Maar toch adviseren de deskundigen nu al ertegen in te enten. Volgens hen zal er omstreeks 1983-1985 weer varkensgriep komen die zich net zo snel zou kunnen uitbreiden als de Spaanse griep in 1918.’
Tot zover de waarschuwing uit 1977.
De benaming ‘Mexicaanse griep’ dook voor het eerst op in maart 2009. De uitbraak van het virus begon in Mexico en breidde zich van daar snel uit naar de VS en Europa. Men had het aanvankelijk over ‘een gevaarlijke variant van de varkensgriep’.
De nieuwe term is nog maar pas ingeburgerd of enkele grapjassen hebben al een Nederlands synoniem gevonden: de ‘Tacohoest’. Uit de AD/ Haagsche Courant van 20 juni plukten we dit citaat:
‘Hij rukt het plakband aan zijn linkermondhoek los. 'Dit is tegen de Mexicaanse tacohoest! Het eerste geval in Den Haag is ontdekt. Ik ben niet van plan om het tweede te worden.'
‘Tacohoest’ is een bedenksel van shocklog GeenStijl, een rebelse Nederlandse website, die al meerdere woordvonsten op zijn naam heeft staan.
Taco is een populair Mexicaans voedingsmiddel: een (met kip of gehakt) gevulde tortilla. Sinds de jaren zestig van vorige eeuw is het in de VS ook een volkse en ietwat kleinerende benaming voor een Mexicaan. In het Amerikaans-Engels bestaan er talrijke grappige samenstellingen met dit woord. Een ‘Taco belle’ is bijvoorbeeld een Latijns-Amerikaanse vrouw terwijl ‘taco bell’ (zonder de eind-e) een spotnaam is voor de penis. Eigenlijk is dit woord een allusie op een bekende Amerikaanse restaurantketen met Mexicaans eten. ‘Taco-bender, taco-eater’ en ‘taco-head’ zijn minachtende benamingen voor een Mexicaan of Chicano. ‘Tacoland’ is een pejoratieve benaming voor Mexico. ‘Taco queen’ is een homo die graag partners heeft van Latijns-Amerikaanse afkomst. En ‘Taco Town’ kan niet anders dan de bijnaam zijn van San José.

Of de ‘Tacohoest’ ook de Van Dale zal halen weten we niet. Misschien als binnenkort de ene na de andere met de tenen omhoog gaat liggen en de paniek wereldwijd uitbarst. Nee, dat zijn geen leuke dingen voor de mensen. Eén troost: een kouwe kont hebben we binnen honderd jaar allemaal.

Dat is de hamvraag.

2009-08-01T10:43:00.001+02:00

Je hoort of leest deze uitdrukking nog wel eens. Bedoeld wordt: dat is de cruciale vraag; de vraag waar het allemaal om draait.
De uitdrukking dateert uit het begin van de jaren vijftig van vorige eeuw en is ontleend aan het destijds populaire familiespel `Mastklimmen', door de NCRV vier seizoenen lang (1953 - 1957) op de radio uitgezonden. De presentatie was in handen van `spelleider voor goede doelen' Johan Bodegraven. Van hem herinneren we ons de gevleugelde woorden aan het eind van het spel: `Want haalde u de ham niet uit de top, dan haalde u in elk geval uw kennis weer eens op!'
Wie het antwoord wist op de moeilijkste vraag, kreeg als hoofdprijs immers een ham! Deze vormde de top van een reeks van vijf cadeau's, tegenwoordig onvoorstelbaar nu men bij een beetje quiz gewoon met peperdure geschenken smijt. Deze radiowedstrijd werd uitgezonden toen de televisie nog in haar beginstadium verkeerde. Meedoen aan het spel was toen nog belangrijker dan prijzen in de wacht slepen.
De ‘hamvraag’ is ondertussen geen eendagsvlieg gebleken. In het Amerikaans-Engels kent men de ‘sixty-four thousand dollar question’; Fransen hebben het over ‘la question à cent balles’.

De Reus van de Provence.

2009-07-25T10:59:00.005+02:00

Vandaag moeten de renners de top van de Mont Ventoux bedwingen. Voor velen is de beklimming van deze magische berg een spirituele ervaring. ‘De kale berg’ wordt hij genoemd, vaak ook ‘de beul (of: de reus) van de Provence’. De Mont Ventoux is een 21,5 km lange col in de Provence. Voor het eerst beklommen in de Tour de France van 1951. De Engelse renner Tommy Simpson stierf er op 13 juli 1967 op 1,5 km van de top (een hartstilstand te wijten aan doping en alcohol). Fransen noemen de Mont Ventoux 'le col des tempêtes.'

'Beul' is in het wielerjargon ook een benaming voor een lastig te beklimmen berg.
Op 15 juli 1949 verscheen in het katholieke weekblad 'Het Land van Valkenburg' een gedicht van Karel Dorren. Het was een ode aan de Cauberg en het begon als volgt:
"Beul zijt gij weer telken jare
voor de vorsten der pedaal
Die in bang ontzag zich buigen
Voor uw brute kracht en taal."

Gruppetto en bus.

2009-07-23T18:21:00.002+02:00

Cadel Evans is een typisch geval van: alles in de etalage, niets in de winkel. Over de vorm en de professionele ingesteldheid van deze kandidaat-Tourwinnaar rijzen al lang vragen.
In de zeventiende rit moest Cadel lossen. Precies 29 minuten na winnaar Frank Schleck kwam hij binnen met ‘de bus’. ‘Zijn allereerste gruppetto ooit in de Tour’grapte hij op Twitter.

‘Gruppetto’ is Italiaans voor ‘groepje’, in wielerjargon meer specifiek gebruikt voor een groepje achterblijvers. De term werd oorspronkelijk gebruikt in de Giro.
De ‘bus’ (in het Franse argot ook wel: omnibus) is de benaming voor de niet-klimmers die zich groeperen tijdens een bergrit om zo binnen de tijdslimiet aan te komen. Het gaat om een samenklontering van zgn. drollecoureurs, krabbers, pannekoeken en patattencoureurs tijdens de bergritten. Ze rijden in hun eigen tempo en hun doel is om samen vóór het sluiten van de tijdcontrole binnen te zijn. Door hun grote aantal kunnen ze niet uit de wedstrijd gezet worden, mocht de tijdslimiet overschreden zijn.
De ‘autobus’ of ‘bus’ wordt meestal geleid door een rot in het vak. Deze geeft het tempo aan waarmee men op tijd kan arriveren. Hij wordt dan ook de ‘buschauffeur’ genoemd.
‘In de autobus gaan zitten’ klinkt in het Frans ietsje anders: ‘prendre le dernier métro.’

Flashmobs.

2009-07-21T16:38:00.001+02:00

Op 8 juli hielden enthousiaste Zweden in Stockholm een zgn. ‘flashmob’, als eresaluut aan de King of Pop, Michael Jackson. Een paar weken later wilden Nederlanders dit overdoen op het Amsterdamse Museumplein. Ze begonnen op het zelfde moment spontaan te dansen op de muziek van Thriller. Na deze dansact trokken ze naar een andere locatie.
Mocht u het nog niet weten: een ‘flashmob’ is een groep mensen die via internet wordt samengeroepen om onverwachts ergens iets geks te ondernemen, een ludieke stunt te doen. De opgeroepenen zijn volslagen vreemden t.o.v. elkaar en hun treffen gebeurt doorgaans in een drukke stad of op plaatsen waar veel volk bijeen is. Samen doen ze dan de vogeltjesdans op straat of nemen ze in groep een bevroren danspose aan op een winkelpromenade. Een nutteloze handeling eigenlijk die even snel voorbij is als ze begonnen is.

Er bestaat ondertussen al een Nederlandse benaming voor dit fenomeen: ‘flitsmeute’ of ‘flitsmenigte’.
De hype startte op 3 juni 2003 in New York. Een grote groep mensen ging toen tegelijk in warenhuis Macy’s een niet bestaand ‘liefdestapijt’ kopen. Na enkele minuten verdwenen de mobbers weer snel en onopvallend. De verkopers bleven verbouwereerd achter. Een nieuwe rage was geboren. Al snel verspreidde de hype zich via internet. Andere steden zoals San Francisco, Rome en Londen volgden.
Oorspronkelijk was de ‘flashmob’ puur anarchistisch. Oudere lezers die blijven hangen zijn in de sixties, denken wellicht meteen aan de zgn. ‘happenings’ uit die periode, aan de ‘sit-ins’ bijvoorbeeld: mensen die samenkomen op een openbare plek om gezamenlijk een (politiek) statement te maken.
Het verschil met de huidige ‘flashmobs’ is wel dat de deelnemers nu elkaar niet kennen en er geen ideologische verwantschap tussen hen bestaat. Zoals bij hypes meestal het geval is, roken ook andere groepen (politieke partijen, actiegroepen en commercie) vrij snel hun kansen. Zij zien ‘flashmobs’ als een nieuw soort publiciteitsmiddel en dat kan alleen maar het poëtische karakter van dergelijke ‘events’ ondergraven.
Tot vorige maand dacht ik dat dergelijke ‘flitsmeutes’ een stille dood gestorven waren, maar blijkbaar zijn ze terug van weggeweest. Of dat een goeie zaak is, is een andere vraag.

De bikinlijn.

2009-07-19T16:05:00.005+02:00

Even tijd maken voor een zomers onderwerp.

Tegenwoordig bepalen vooral mode en reclame welke vrouwen door mannen als mooi worden geklasseerd. Is je seksleven minder intiem en romantisch wanneer je als vrouw behaarde benen hebt, wanneer je je oksels niet scheert en je ‘bikinilijn’ ver buiten je bikini valt? Klagen mannen over je beharing of vind je dat jouw lijf niets zegt over je kwaliteiten als vrouw, vriendin of minnares? Kortom: ben je minder vrouw omdat je meer beharing hebt op sommige lichaamsdelen?
Mensen gebruiken in hun omgang met elkaar vaak eufemismen. Die moeten bepaalde zaken, (ontharingsbeurten bijvoorbeeld) die je liever niet bij naam noemt (wegens te gênant), camoufleren. De ‘bikinilijn’ is de lijn gevormd door de randen onderaan het bikinizwempak, de grens tussen de behaarde en onbehaarde huid. Eigenlijk markeert deze term de uiterste grens van het schaamhaar. De bikinilijn moet ervoor zorgen dat er geen enkel haartje tevoorschijn komt. Overtollig schaamhaar wordt daarom met was of hars geëpileerd. Het verwijderen van lichaamshaar zorgt vaak voor schaamtegevoelens. De behandeling kan verhuld worden met het van het Frans afgeleidde werkwoord ‘epileren’, al kan ook ‘harsen’ als eufemisme dienst doen.

‘Bikinilijn’ is een neologisme: het woord is begin jaren tachtig van vorige eeuw in zwang gekomen maar werd pas laat opgenomen in onze woordenboeken. Het oudste citaat uit de Oxford English Dictionary dateert van 1979.

De dood of de gladiolen.

2009-07-15T19:15:00.002+02:00

Een zegevierende wielrenner krijgt op het podium een grote bos gladiolen overhandigd.
De uitdrukking ‘de dood of de gladiolen’ staat dan ook voor de alles-of-niets-instelling van een sportman; erop of eronder; verliezen of winnen (de bloemen).
Deze populaire zegswijze wordt vooral gebruikt tijdens massasprints, wanneer er veel risico’s genomen worden. Doorgaans wordt ze toegeschreven aan wielrenner Gerrie Knetemann (1951-2004), maar het is zeer de vraag of de Kneet ze wel bedacht heeft.
In de oudste teruggevonden vindplaats tot nu toe (1986) gaat het over de Elfstedentocht, terwijl andere citaten van eind jaren tachtig uit de voetbalverslaggeving komen. Volgens sommigen zou Jan Gisbers, de ploegleider van wielerformatie PDM, de uitdrukking midden jaren tachtig gelanceerd hebben.
Anderen vinden dan weer dat ‘de dood of de gladiatoren’ veel correcter zou zijn. Dat komt uit de Romeinse rechtspraak: in plaats van de doodstraf een gevecht met de beste zwaardvechter in de arena.

In de Nijmeegse Vierdaagse, het jaarlijkse internationale wandelfestijn, is ‘de dood of de gladiolen’ sinds de jaren negentig goed ingeburgerd: na een succesvolle afsluiting op de laatste dag beloont het publiek de wandelaars met gladiolen. De weg naar de finish heet die dag zelfs ‘Via Gladiola’.

De bezemwagen.

2009-07-11T17:45:00.008+02:00

Wie tijdens de Tour de France de ‘pijp aan Maarten’ geeft, kiest voor een ritje in de ‘bezemwagen’: de volgauto voor uitvallers, traditioneel de laatste schakel in de karavaan.
Dit voertuig is redelijk Spartaans ingericht (vaak kom je er gehavender uit dan je er in gegaan bent). Wie hierin belandt, wordt als het ware 'uit het peloton geborsteld'.
De bezemwagen werd door Henri Desgrange (de oprichter van de Tour) voor het eerst ingevoerd in de Tour van 1910, het jaar dat men ook voor het eerst de Pyreneeën aandeed. Desgrange wou het leed verzachten van al de renners die niet tot het einde konden volhouden. Van de 110 gestarte renners, haalden slechts 41 de finish in Parijs. De zwakken, de zieken en de pechvogels konden terecht in een vrachtwagen. Bovenop de stuurhut stond een borstel. Tegenwoordig heeft de bezemwagen vooral een symbolische waarde. Veel gekwetste of uitgeputte coureurs verruilen onderweg de fiets voor de ambulance of verkiezen het comfort van één der ploegauto's.

De laatste positie voor de bezemwagen wordt in het vakjargon de ‘mongolenwaaier’ genoemd: dit is een waaier van renners die ‘de slag hebben gemist’ (niet in de goede ontsnapping zitten). Men rijdt dan volgens ongeschreven wetten: iedereen lost braaf af, tempoversnellers worden op hun rechten en plichten gewezen. De term ‘mongolenwaaier’ werd wellicht bedacht door renner en spraakwaterval Gerrie Knetemann (+ 2004).
De ‘bezemwagen’ noemt men in het Frans ‘la voiture-balai’. De Britten hebben het over ‘the sag wagon’.

Houston, we have a problem.

2009-07-08T16:46:00.007+02:00

Je hebt zo van die helpdesks waar het de medewerkers geen zak kan schelen of de klant verdergeholpen wordt of niet. Bellen naar je provider kan soms een rondje Mens-erger-je-niet worden. Je krijgt dan van die incompetente koekenbakkers aan de lijn die de oorzaak van een probleem al direct bij jou leggen. “Neen, het netwerk ligt niet plat. Uw firewall is wellicht de schuldige, meneer!” Aan het eind van het gesprek (in een soort zoeloetaaltje) ben je vaak geen snars wijzer.
Gelukkig werken er op sommige helpdesks nog echte gentlemen. Vorige week schrok ik mij het apelazarus. De elektronische woordenboeken van Van Dale, die al geruime tijd op mijn computer draaiden, hadden plots de pijp aan Maarten gegeven. Ze gaven geen teken van leven meer.
Bij het opstarten kreeg ik telkens een lege database. Heel raar: een woordenboek zonder woorden erin!
Nu zijn de digitale Van Dale’s peperduur, zeker als je ze vergelijkt met zeg maar de elektronische Oxford English Dictionary. Voor de prijs van één Van Dalesetje kun je momenteel de volledige OED + aanvullingen aanschaffen (meer dan 500.000 woorden en ongeveer 2,5 miljoen citaten). Mijn frustratie was dan ook groot. Die dingen kosten veel geld en dan bleken ze zomaar van vandaag op morgen niet meer te werken.
In zo’n geval kun je twee dingen doen. Je begint hysterisch met allerlei dingen te gooien of je gaat gewoon rustig verder met ademhalen. Ik koos voor het tweede (geen paniek op de Titanic) en mailde de helpdesk van Van Dale. Het duurde een tijdje voor ik antwoord kreeg en ja, de man aan de lijn informeerde ook meteen naar mijn firewall.
De Van Daleproducten moet je na installatie eerst activeren (anders doen ze het na een tijdje niet meer). Je kunt ieder setje maximaal 3 keer activeren (dus op 3 verschillende pc’s installeren). Ben je toe aan de aanschaf van een nieuwe pc of moet je harde schijf vervangen worden, dan moet je Van Dale eerst deactiveren en op de nieuwe pc (of harde schijf) na installatie weer activeren. Hierdoor wordt er door het programma soms contact opgenomen met de basis (zonder dat de gebruiker dit merkt). In- en uitgaand verkeer wordt uiteraard geregeld door de firewall. Die bewaakt je computer alsof het Fort Knox is.
In dit geval was de suggestie van de Van Daleman niet zo onterecht. Echter: de firewall werkte al een jaar probleemloos samen met de woordenboeken. Waarom zou hij dan opeens roet in het eten gooien? Het probleem is nu opgelost dankzij de Van Daleman. Wat was er aan de hand? Niet de firewall was de schuldige, maar het anti-spywareprogramma ‘Ad-Aware’, waarvan ik een paar dagen voordien de nieuwste versie had geïnstalleerd. ‘Ad-Aware’ vond bepaalde uitgaande processen (o.a. die van Van Dale) uitermate verdacht en vond er niet beter op dan de woordenboeken te deactiveren. Met de uitstekende hulp van de helpdesk werd alles weer netjes verholpen. ‘Ad-Aware’ bij het grof vuil gezet, alles weer gedeactiveerd en netjes opnieuw geactiveerd.
Het klinkt nu allemaal heel simpel maar er kwam wel wat meer bij kijken. In ieder geval doen de Van Dale’s het weer. Opletten dus met Ad-Aware, firewalls en andere anti-spywareprogramma’s beste mensen, want die lusten de Van Dale niet.

Een boterham met pindakaas.

2009-07-04T14:18:00.009+02:00

Vandaag begint de 96ste editie van de Ronde van Frankrijk. Hele volksstammen gaan weer compleet uit hun bol. Het belooft nog maar eens superzwaar te worden. Op de voorlaatste dag, zaterdag 25 juli, wordt de mythische Mont Ventoux aangedaan. De flanken van deze 21,5 km lange col in de Provence zullen weer bezwijken onder de invasie van toeristen en fans.
Ter lering ende vermaak krijgt u van mij af en toe een wielerterm of –uitdrukking voorgeschoteld. Wie zijn kennis van het Tourjargon wat wil bijspijkeren kan hier dus terecht.

‘Je kunt de Tour niet winnen op een boterham met pindakaas’ is al geruime tijd een gevleugeld gezegde onder wielercommentatoren. In gewone mensentaal: zonder hulpmiddelen (lees: doping) kan een renner geen wereldtitels winnen. Oorspronkelijk was dit een bekende (en eerder onschuldige) reclameslogan van Calvé uit 1983.
Het draaide rond een jongen met een petje die wielrenner wilde worden. Achter zijn boterham met pindakaas verklaarde hij dat zijn moeder zei dat pindakaas goed voor hem was door de vitamientjes (pitamientjes).
Maarten Ducrot, voormalig renner en verslaggever van wielerwedstrijden, riep tijdens de Tour van 2006: "Je rijdt de Tour niet uit met boterham met kaas." Ook Gerrie Knetemann gebruikte de slogan wel eens. Van Eddy Merckx is de variant: 'De Tour win je niet met een klontje suiker.'
Dergelijke uitspraken werden in het verleden vaak onderschreven door een breed forum van medisch onderlegde specialisten. Het zou mooi zijn mocht iemand de Tour deze keer echt winnen op een boterham met pindakaas.

Zumba.

2009-07-02T16:13:00.001+02:00

Zumba (ook wel Zoemba) kende ik vooral uit de rugbysport: een inwijdingsritueel waarmee een nieuwe rugbyspeler die voor het eerst een try maakt (vijf punten, gescoord door de bal achter de scoringslijn op de grond te drukken) wordt geëerd.
Meestal moet deze speler dan een stripact opvoeren: in zijn blote kont, overgoten met bier, een ronde om het veld lopen. Zingende ploeggenoten staan dan in een rituele dans om hem heen. Het ritueel is wellicht ontstaan binnen studenten rugbyverenigingen en wordt beschouwd als een vorm van ontgroening. ‘Zumba’ is dan nog één van de onschuldigste liedjes uit het repertoire van de studentikoze rugbyer. Na de ‘zumba’ ben je geen jongen meer maar een man en word je door je teamgenoten aanvaard.

Of deze ‘Zumba’ iets te maken heeft met de nieuwste dansrage (een mix tussen latin en fitness) weet ik niet. De meeste hypes komen en gaan vrij snel. Is Zumba de zoveelste danstrend, die na een paar maanden weer passé is? Vrouwen van 20 tot zestig jaar, allemaal zijn ze gek op Zumba. Dik of dun, met of zonder gevoel voor ritme, het maakt niet uit. Geen ingewikkelde danspassen, geen danspartner, alles is makkelijk te volgen. Een uur lang intensief bewegen op salsa, merengue, cumbia en samba. Ondertussen kun je overtollig vet afschudden van buik en heupen. Zumba is voor velen een combinatie van fun en sport.
Vrij vertaald betekent dit Colombiaans-Spaanse woord: snel bewegen en plezier hebben.’ In de Van Dale Spaans-Nederlands vind je uitsluitend de betekenissen: ratel; plagerij en (in Latijns-Amerika) een pak slaag. Grondlegger van de nieuwste fitnesshype is aerobicsleraar Alberto Perez uit Colombia.
‘Zumba’ is wellicht niet aan mij besteed. Te vermoeiend. Kost teveel zweet. Geef mijn portie maar aan Fikkie. Ik ga wel op een andere manier uit mijn dak.

Maanwandeling.

2009-06-28T16:21:00.004+02:00

Dat was me het weekje wel. Ze vielen als bosjes. Eerst de Vlaamse politicus Karel Van Miert, daarna presentatrice en zangeres Yasmine, tussendoor nog de Amerikaanse actrice Farrah Fawcett. En tenslotte blies ook de ‘king of pop’ zijn laatste adem uit.
‘Shit happens’ zeggen ze in de VS of ‘life’s a bitch and then you die.’ Ja, ik kan daar alleen maar aan toevoegen: ‘koning, keizer of admiraal, sterven doen we allemaal’.
Maar bij de dood van Michael Jackson stond de wereld meer dan één dag stil. De uitvoering van zijn ‘moonwalk’ is inmiddels legendarisch. Dat gebeurde voor het eerst tijdens de televisieregistratie van het vijfentwintigjarig jubileum van Motown, uitgezonden op 16 mei 1983. Vijftig miljoen Amerikanen konden o.a. Marvin Gaye en Diana Ross bewonderen maar de dag erna was enkel Michael ‘talk of the town’. Zijn choreografie van "Billy Jean' sloeg in als een bom. De typische achterwaarts glijdende danspassen, eindigend in een wervelende pirouette brachten even Fred Astaire terug in herinnering. Deze dans werd zijn handtekening, een soort behendigheidsspel dat vrij snel navolging kreeg op scholen en straten.
Toch was de ‘moonwalk’ geen uitvinding van Michael Jackson. De zanger liet zich inspireren door James Brown en de Franse mime-artiest Marcel Marceau (die hij vaak ging bekijken).

Chuck Berry had destijds de ‘duck walk’ (een eendenpas met gitaar) en ook Neil Young had een kenmerkend danspasje: het ‘dinosaurusloopje’ (prehistorisch waggelen) maar beide kunnen lang niet tippen aan dat van Jackson.
De ‘moonwalk’ heeft zelfs de befaamde Oxford English Dictionary gehaald. In de betekenis van ‘overdreven trage actie of dans, lijkend op de karakteristieke gewichtloze beweging of het wandelen op de maan’ werd de term al opgetekend in 1980, dus 3 jaar voor het legendarische optreden van Jackson. Maar dat doet niets af aan het feit dat Wacko Jacko het woord zijn definitieve betekenis heeft gegeven.
Tegenwoordig is ‘moonwalk’ zelfs de naam van een soort smartdrug: een natuurlijk product dat gebruikers in een hogere sfeer brengt. Laat ons hopen dat de ‘king of pop’ nu ook in hogere sferen mag vertoeven.

Olijfboomcoalitie.

2009-06-22T19:07:00.004+02:00

Vlaams minister-president Kris Peeters is dan toch gewonnen voor een regering van CDNV, NVA en SPA. Open VLD werd meteen bij het grof vuil gezet. Die partij mag zijn wonden gaan likken.
In het Waalse landgedeelte werd een ‘olijfboomcoalitie’van socialisten, christendemocraten en groenen (Ecolo) in de steigers geplaatst. Olijfboomcoalitie staat nog niet in Van Dale. Moeten we daar rouwig om zijn? Misschien niet maar het is een handige parapluterm voor een bundeling van wat je kunt noemen ‘progressieve krachten’.
Het is helemaal geen hersenspinsel van één of andere Belgische politicus. Nee, de ‘olijfboomcoalitie’ is in feite het geesteskind van Romano Prodi, de gewezen Italiaanse premier. In 1996 verenigde hij alle gematigde progressieve krachten in L’Ulivo, ook wel: la coalizione Ulivo. Dit verbond moest het opnemen tegen premier Berlusconi.

België kreeg zijn eerste ‘olijfboomcoalitie’ in 2004. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest gingen PS, cdH en Ecolo samen in het bootje. In Vlaanderen wil een dergelijk samengaan blijkbaar niet lukken. De Vlaamse fractie in de Brusselse regering heeft dan weer een ‘Jamaicaanse coalitie’gevormd. Kunt u nog volgen, beste lezer? Open VLD, CD&V en Groen beslisten na de verkiezingen om samen te werken, dit tot afgrijzen van de socialist Pascal Smet.
Maar goed, that’s life. De coalities in de drie landgedeelten zijn gekend. Nu nog namen en rugnummers graag!

Dramademocratie.

2009-06-19T12:16:00.002+02:00

Weer een woord bijgeleerd: dramademocratie.
Volgens Van Dale is dit een 'politiek systeem waarin machthebbers hun legitimiteit ontlenen aan hun optreden in crisissituaties die door de media worden opgeblazen.'
De term werd bedacht door de Belgische socioloog Mark Elchardus, die in het Zaterdags Bijvoegsel van NRC Handelsblad in 2003 uitlegde hoe zo'n dramademocratie werkt:
'de media storten zich op een thema waarvan zij weten dat het de burgers emotioneel raakt. Zo dwingen zij politici en publieke personen, eveneens via de media, stelling te nemen of in actie te komen. Die doen dat graag omdat ze nu eenmaal aandacht willen trekken voor hun standpunten.'

Aarsgewei. Vervolg.

2009-06-19T12:14:00.001+02:00

Even een rechtzetting beste lezers: ‘aarsgewei’ komt niet uit de koker van de Utrechtse cabaretière Claudia de Breij. Waarschijnlijk hebben wij dit woord geïmporteerd vanuit Duitsland of Oostenrijk.
In de jaren negentig van vorige eeuw was het daar al in de mode. Professionele tatoeëerders gebruiken het al jaren tegenover hun klanten. “Arschgeweih” wordt het daar genoemd, soms ook “Heckspoiler”.
Een aarsgewei is steeds T-vormig en in ieder geval breed, niet zo zeer hoog. Eén en ander staat te lezen in het leuke boekje ‘Leet & Leiwand. Das Lexikon der Jugendsprache’ van Robert Sedlaczek. Arschgeweih werd bij onze oosterburen populair gemaakt door de Beierse cabaretier Michael Mittermeier. In volgend filmpje maakt hij zich vrolijk over tatoeages boven het achterwerk: http://www.youtube.com/watch?v=ij1Vi26GhNk
Wellicht heeft Claudia bij hem de mosterd gehaald.

Aarsgewei.

2009-06-13T17:06:00.004+02:00

Een nieuwe lente, een nieuwe tattoo. Zowat een jaar geleden hadden we het hier over het ‘Boeddhabuikje’, een elegante term voor iemands plompe voorkant. Tegenwoordig schreeuwt een blote rugpartij om aandacht.
De string of tanga die boven een meisjesspijkerbroek komt piepen, is nu helemaal uit. Boven de huidige damesonderbroek is het ‘aarsgewei’ nu al een vijftal jaren redelijk populair. Het gaat om een tatoeage op de onderrug en het achterwerk. Deze vertakking van de bilspleet is vooral bij jonge vrouwen erg geliefd. Ze bestaat uit krullen en geometrische vormen. Vaak gaat het om tekens ontleend aan de versierkunst van bijvoorbeeld aboriginals of maori's. Zoiets noemt men in het vakjargon een ‘tribal tattoo’.
Het traditionele anker of roosje moet dus stilaan veld ruimen voor zo’n sierlijke tatoeage met een veelheid van ingewikkelde patronen (zoals we die kennen van verre volkeren). De populariteit van de ‘aarsgeweien’ heeft uiteraard te maken met de lage heupbroeken. Een blote rug moet je accentueren. ‘God is in the details’ wist architect Mies van der Rohe al.

Je zou denken dat ‘aarsgewei’ een vakterm is van tatoeëerders maar dit woord werd populair gemaakt en mogelijk ook bedacht door Claudia de Breij, een Utrechtse cabaretière en presentatrice van o.a. het radioprogramma 'Claudia d'r op!' Een synoniem is ‘kontgewei’. In Amerika gebruikt men de ietwat gewaagdere benaming ‘tramp stamp’. Deze term suggereert dat de draagster er willekeurige seksuele relaties op nahoudt. Het Prisma miniwoordenboek 'Drop your lyrics' 2006 was het eerste naslagwerk(je) waarin ‘aarsgewei’ werd opgenomen. Het staat nu ook in het Jaarboek taal 2009 van Van Dale. Volgens de tattoo-branche zal het ‘aarsgewei’ echter snel verdwijnen. De laaghangende heupbroek begint uit de mode te raken en het zijn vooral de meelopers die van deze tatoeage snel afwillen. De nieuwe trend is een tattoo in de vorm van moedervlekjes. Sigmund Freud vroeg het zich lang geleden al af: Was will das Weib?

Grooming.

2009-06-11T17:42:00.003+02:00

Een nieuw eufemisme voor een heikel onderwerp.
Onder ‘grooming’ verstaat men: het digitaal kinderlokken met als doel: seksueel misbruik; seksuele toenadering zoeken via Internet.
Aanvankelijk was het in het Engels een vrij onschuldige term voor het verzorgen van dieren, i.h.b. paarden. Later werd het ook van toepassing op de persoonlijke verzorging van huid en haar door de man: scheren, epileren en smeren. Of in gewoon Nederlands: fatsoeneren.
Grooming is afgeleid van het Engelse woord ‘groom’: rij- of stalknecht, kamerheer, bruidegom. Het hangt samen met het werkwoord ‘to groom’ dat verzorgen, prepareren of opleiden betekent. Tegenwoordig heeft het een veel minder positieve betekenis. Het slaat dan op grensoverschrijdend gedrag waarbij toegewerkt wordt naar seksueel contact. Via chatboxen op het internet jongeren benaderen, hen vervolgens cadeautjes geven, uitnodigen voor maaltijden of evenementen, het zijn volgens gedragsdeskundigen voorbeelden van ‘grooming behaviour’. Sommigen vinden dit pas strafbaar wanneer de volwassene, na via internet een afspraak met een kind te hebben gemaakt, ook daadwerkelijk op weg gaat om die afspraak na te komen.
In Nederland wil minister Hirsch Ballin ‘grooming’ hard aanpakken.

Bingo.

2009-06-06T07:32:00.001+02:00

Tegenwoordig kent iedereen wel deze uitroep van verrassing, gewoonlijk in reactie op iets dat plots, snel en onverwacht gebeurt (succes dat iemand te beurt valt) of na een rake opmerking: `die is raak; hoera; Eureka!' De kreet bingo werd oorspronkelijk gebruikt in het bingospel wanneer men in de prijzen viel.
Dit spel werd volgens ‘The Barnhart Dictionary of Etymology’ in 1929 ontwikkeld uit het lotto. De kreet was er volgens dit woordenboek al eerder. De uitroep werd pas begin jaren tachtig erg populair in kringen die niet direct iets te maken hadden met dit kansspel. Vooral jongeren hebben zich deze kreet eigen gemaakt. Het woord bingo werd al in de 17de eeuw gebruikt om cognac mee aan te duiden. Volgens sommige bronnen zou het een schertsende samentrekking zijn van de letter b (van brandy) en het woord ‘stingo’ (een sterk soort bier). Enig verband met het hazardspel is niet meteen duidelijk, maar een andere bron wijst erop dat bingo een verbastering kan zijn van ‘beano’, een oudere benaming voor hetzelfde kansspel. Beano zou dan gevormd zijn naar analogie van keno, een ander geluksspel, dat zijn naam ontleende aan Frans ‘quine’ (vijf winnende nummers). Volgens dezelfde bron zouden christelijke missionarissen het bingospel in de 19de eeuw geïntroduceerd hebben onder de inwoners van Afrika tijdens het al te enthousiast verkondigen van hun geloof. Deze volkeren associeerden het christelijk concept van de hemel, de uiteindelijke beloning voor een deugdzaam leven, met de uitroep ‘bingo’ wanneer een speler in de prijzen viel. Bingo werd op die manier een synoniem voor `hemel'.

Een populair Engels woordenboek weet een ander verloop te schetsen: een zekere Edwin Lowe zou in 1919 op een kermis in de buurt van Jacksonville, Florida, mensen een spel hebben zien spelen dat zij ‘beano’ noemden. Dit kansspel was elders ook bekend onder de namen ‘keno, loo’ en ‘housey-housey’. Lowe ging het spel verder uitwerken en bracht een spelgekte teweeg die hem een fortuin opbracht. Eén van zijn vrienden zou toen tijdens het winnen de kreet ‘b...b...bingo!’ hebben uitgestoten, en hierdoor zou het kansspel zijn naam gekregen hebben. Het werd vooral populair in de jaren zestig, ook bij ons. Bij uitbreiding wordt het nu vooral gebruikt als uitroep van verbazing.

Flapdrollen.

2009-06-01T08:42:00.003+02:00

Afgelopen week was het weer eens trammelant in Wildersland. Discussies in het parlement zijn vaak zaaddodend. Van een homo politicus zijn we het niet gewoon dat hij ook straattaal gebruikt tegenover zijn collega’s. Maar dinsdag, 26 mei, was het even bij de wilde duinkonijnen af.
SP-kamerlid Jan Marijnissen noemde minister Bert Koenders (PvdA) voor Ontwikkelingssamenwerking zomaar een ‘flapdrol’. Getsie, wat een spierballentaal zeg!
‘Jij hoort niet in de Kamer thuis’ zei de Verschrikkelijke Schreeuwman nog.
Koenders vond dit niet kunnen en maakte achteraf zijn beklag tegen persbureau ANP. Hij voelde zich in zijn kuif gepikt. SP-leider Agnes Kant verdedigde Marijnissen en voegde er nog aan toe dat Koenders een klein kind was. Ze vond ‘flapdrol’ een keurig Nederlands woord en in dit geval een ‘terechte constatering’.
Kut met peren natuurlijk. Flapdrol is gewoon straattaal of slang. Dat vertelde ik diezelfde avond ook op de NOS Radio 1 tijdens een interview voor het programma "Met het Oog op Morgen". Men vroeg mij of je flapdrol kon beschouwen als scheldwoord. Ik antwoordde diplomatisch dat dit van een aantal zaken afhing. De context is belangrijk maar ook de intonatie en de plaats (het maakt wel verschil of je zo’n woord in vertrouwelijke kring gebruikt dan wel tegen een politieagent of in het parlement). Bovendien bestaat er zoiets als respect. Een vriend of collega lacht zo’n schimpnaam wellicht gewoon weg maar in een praatbarak zoals het Nederlands parlement getuigt het mijns inziens van weinig respect.

Flapdrol is ook geen standaardtaal. Het behoorde oorspronkelijk tot het Bargoens (de geheimtaal van dieven en landlopers) van eind negentiende eeuw.
Het was niet alleen een scheldwoord voor een vent van niks, een sufferd of slome, maar ook was het van toepassing op een vrouw waar ‘geen boon aan gelegen is’, een kreng of een trut.
“Is me dat een flapdrol van een meid!” lazen we al in het boek ‘Kamertjeszonde’ (uit 1897) van Herman Heijermans. Flapdrol werd eveneens gebruikt om een prostituée mee aan te duiden. Hoe komt het dat we flapdrol beschouwen als een scheldwoord? Ik denk dat veel te maken heeft met het tweede deel van deze samenstelling. ‘Flap’ betekent gewoon ‘neerhangend lapje’ maar ‘drol’ slaat op iets met een niet-vaste substantie. Charles Edgard du Perron, een Nederlands dichter en criticus, suggereerde begin twintigste eeuw in zijn briefwisseling met zijn collega, Menno ter Braak, om in diens nieuwe roman de woorden ‘boerelul’ en ‘flapdrol’ te vervangen door ‘boereknul’ en ‘fluim’. Bijna een eeuw later zijn de gemoederen nog niet gesust. Flapdrol is nog steeds geen parlementaire uitdrukking, daarvoor blijft het te informeel. De fatsoensgestapo had deze keer recht van spreken.

Vers van de pers.

2009-05-24T13:01:00.003+02:00

In 1989 publiceerde ik (in samenwerking met Gijs Zandbergen) bij uitgeverij Thomas Rap mijn eerste boek: het Wielerwoordenboek. Nu, bijna twintig jaar later, verschijnt een volledig herziene versie bij dezelfde uitgeverij.
Even wil ik alle valse bescheidenheid opzij zetten want ik ben trots op dit boek. Het heeft mij veel bloed, zweet en tranen gekost. Daarom hoop ik dat jullie, lezers, het goed vinden.
Wie werd in de wielersport ‘chéri-pipi’genoemd? En wie was het ‘verdriet van België’?
Op welke renner sloegen de historische woorden ‘de grote reiger heeft zijn vleugels gesloten?’ Was Gerrie Knetemann werkelijk de geestelijke vader van de uitdrukking ‘de dood of de gladiolen’? Wat bedoelen Vlaamse renners precies met ‘het is nog botermelk’ en ‘hij is helemaal choco’? Wanneer begint de ‘dance des grimpeurs’? Heeft doping nu ook de wielertaal aangetast? Wie was ‘de eeuwige tweede’? En wat doen een ‘ardasoir’ en een ‘aankomstrechter’ precies? Wie bedacht de uitdrukking ‘de martelgang van kromme Leendert’? Deze en veel andere vragen worden nu voor u beantwoord.
Bent u een fan van de wielersport dan wilt u ook thuis zijn in het heroïsche taalgebruik van de ‘dwangarbeiders van de weg’. Niet alleen renners en ploegleiders, maar ook sportjournalisten hanteren een mythisch, vaak zelfs hermetisch jargon, dat buitenstaanders wel eens de wenkbrouwen doet fronsen. ‘Drie wespen en een gesneden brood’ was de codetaal die Johan Musseeuw destijds gebruikte om ‘inkopen te doen’ bij de Vlaming José Landuyt. Het betrof hier geen warme bakker maar een veearts. Soms gaat het er nogal technisch aan toe of grijpt men naar de Franse terminologie. Eén ding is zeker: wielertaal lééft!
Het “Groot Wielerwoordenboek. Van Asfalteczeem Tot Zoetemelkpositie” telt 400 pagina’s en kost welgeteld € 24,90. ISBN 9789060058053.

Hulpverloofde.

2009-05-17T15:31:00.002+02:00

De Franse taal blijkt een geliefd toevluchtsoord wanneer het gaat om het verdoezelen van echtelijke ontrouw of slippertjes.
Denken we maar aan de vele eufemismen voor minnares zoals concubine, liaison en maîtresse. Minder bekend is de term ‘deuxième bureau’.
Reeds in 1996 stond er in de Volkskrant het volgende te lezen: “Vaak knikt ze om iets wat de vertaler zegt te bevestigen. Ja, ze wil een eigen boetiekje. Ja, ze wil haar opleiding afmaken. Ja, ze wil verliefd worden, trouwen en gelukkig zijn. 'Maar ik kom niet meer in aanmerking om eerste vrouw te worden. Alleen 'deuxième bureau' zit er nog in voor mij.'”
Dit eufemisme refereert aan het ‘tweede bureau’ van een zakenman, de plaats waar hij zijn ‘werktijd’ doorbrengt. Een eerder grappige variant is ‘hulpverloofde’. Er wordt een soort emotionele band met de minnares gesuggereerd. Ze wordt gezien als een soort verloofde.
We citeren uit NRC Handelsblad van 1995:
“Tot dan toe had hij het bestaan van wat men tegenwoordig wel hulpverloofdes noemt met succes kunnen camoufleren, maar op een aanvaring met een ijsberg had hij echt niet gerekend.”

Herinnert U zich deze nog?

2009-05-13T18:49:00.003+02:00

Ik ben van het bouwjaar 1957 (een Grand Cru-jaar uiteraard!). De communisten zaten toen niet alleen onder je bed maar ook in de lucht. De Sovjets lanceerden in dat gezegende jaar immers de eerste Sputnik-satelliet. In Amerika zetten de ‘hipsters’ of hippies hun eerste schreden. De ‘beat generation’ liet van zich horen. In de jaren vijftig hing ook de koude oorlog nog volop in de lucht. De Amerikaanse regering had het over ‘baby bombs, clean bombs, H-bombs’ en ‘megadeaths’. ‘Better red than dead’ was een populaire slogan. Engelse termen zoals ‘fellow traveler; domino theory; free world; missile gap’ raakten zelfs bij ons ingeburgerd (al dan niet in vertaling).
Wie droomt van tijdreizen en graag zijn jeugd eens wil herbeleven, moet absoluut het boek ‘Dewdroppers, Waldos, and Slackers. A decade-by-decade Guide to the Vanishing Vocabulary of the Twentieth century’ gaan lezen. Een must ook voor de piepjonge lezertjes, kwestie van wat cultuurgeschiedenis op te snuiven.
Rosemarie Ostler bundelt in deze gids korte essays over de verdwijnende woordenschat van de twintigste eeuw. Zij becommentarieert belangrijke gebeurtenissen en trends (economie, oorlog, muziek, mode, populaire cultuur). De woorden en uitdrukkingen worden per decennium in hun historische en sociologische context geplaatst. De auteur geeft ook vaak gedetailleerde informatie over de herkomst. Een aantal teksten wordt opgeleukt met nostalgische zwart-wit foto’s die een bepaald (vergeten) begrip beter verduidelijken. De ‘jitterbug’ (een bepaald soort dans) bijvoorbeeld. Of de ‘flapper (volgens Van Dale een modieuze, vrijgevochten jonge vrouw in de jaren twintig) en de Hooverville (een soort krottenwijk). Bij de ‘alpha geek’ (een computerfreak) staat een foto van Bill Gates.
Zelf ben ik nooit een ‘Trekkie’ geweest en ‘Beam me up, Scotty!’ was nooit mijn lijfkreet, maar het populaire televisieprogramma Star Trek krijgt dit jaar een tweede adem (er is een film uit met nieuwe acteurs en betere special effects, maar dit terzijde).
Ook de ‘New Age’ met zijn ‘aura’s, astral bodies en chakra’s’ is aan mijn deur voorbij gegaan.
De jaren zeventig brachten o.a. de ‘glam rock’, de ‘moon boots’, de ‘platform shoes’ maar ook ‘Watergate’ en andere ‘-gates’. Uit de jaren tachtig herinneren we ons de ‘yuppies’, de ‘hackers’, ‘Gothic’, ‘shareware’, ‘hip-hop’, ‘breakdancing’, ‘scratching’ en tientallen andere begrippen uit de muziek- en computerwereld.
In de jaren negentig werden we geconfronteerd met begrippen zoals de ‘milleniumbug’ (in Amerika Y2K genoemd), ‘Operation Desert Storm’, ‘carpet bombs’, ‘human shields’ (de gijzelaars tijdens de eerste Irakoorlog). Heel wat van deze ‘Gulfspeak’ is een stille dood gestorven en daar zijn we beslist niet rouwig om.
Dit boek biedt een fascinerende blik op lang vergeten hoeken van de Amerikaanse cultuur.
Voor een scheet en drie knikkers (oftewel 18 euro) kun je het bestellen bij
Oxford University Press.
Je kunt je alleen maar afvragen wanneer er zo’n gids verschijnt over het Nederlands van de twintigste eeuw.
ISBN 978-0-19-518254-5

Zeg het met bloemen.

2009-05-10T13:07:00.002+02:00

Meimaand: bloemenmaand. Een tijdje geleden werd in Kortrijk een nieuw type inbreker gesignaleerd: de inbreker met bloemen. Twee mannen belden met een mooie ruiker aan bij een bejaard echtpaar, waarvan de vrouw jarig was. Omdat er geen argwaan werd gekoesterd, slaagden ze er snel in de man te boeien en bij de vrouw kleefband op de mond aan te brengen. Vervolgens werd het huis door de dieven leeggeroofd.
Zeg het met bloemen! Hoe cynisch kan een mens zijn?

Deze reclameslagzin, die overgewaaid kwam uit Amerika, betekent zoveel als `iemand op bedekte wijze iets duidelijk maken, eigenlijk door middel van bloemen en de symbolische betekenis ervan'. De slagzin ‘say it with flowers’ werd in 1917 gelanceerd door twee Amerikanen, Henry Penn, de voorzitter van de Amerikaanse bloemistenvereniging, en Patrick O'Keefe, de leider van een reclamebureau. Later ontstonden verschillende liedjes met deze titel. Eén ervan ging als volgt: `Say it with flowers. Say it with sweets. Say it with kisses. Say it with eats. Say it with diamonds. Say it with a drink. But for Lord's sake Don't say it with ink.'

De sjaak.

2009-05-06T15:54:00.004+02:00

Vroeger was je de pineut, de lul of de sigaar (er bestaan nog andere varianten). Tegenwoordig ben je in Nederland de ‘sjaak’.
De uitdrukking met de sigaar werd al opgetekend aan het begin van de twintigste eeuw (in een operette van H. Bouber, `De Jantjes’). Sigaar is hier een eufemisme voor het mannelijk lid.
De herkomst van ‘pineut’ is dan weer onbekend. Sommige bronnen suggereren dat het woord is terug te voeren tot het Franse ‘la pine’, dat weliswaar van het vrouwelijk geslacht is, doch met een benaming voor het mannelijk geslacht vertaald dient te worden, namelijk met pik. Het zou dan voorkomen in de uitdrukking ‘rentrer la pine sous le bras’, letterlijk: `terugkeren met de pik onder de arm', dat vrij vertaald kan worden als `met hangende klootjes thuiskomen'.
Andere bronnen denken evenwel aan een afleiding uit het Maleis. Ook het ‘Bargoens Woordenboek’ van Enno Endt, dat de spelling ‘pieneut’ hanteert, denkt aan deze mogelijkheid, maar om welk Maleis woord het dan precies gaat, wordt nergens expliciet vermeld. Een speurtocht in Maleisische en Indonesische woordenboeken levert niets op. De auteurs twijfelen nog aan Engels ‘peanut’, maar misschien is dit idee zo gek nog niet.

In de éénentwintigste eeuw gebruiken Nederlandse jongeren de uitdrukking ‘de sjaak zijn’.
Waar die vandaan komt is voorlopig een raadsel. Van Dale vermeldt deze frase (nog) niet en ook andere woordenboeken doen er het zwijgen toe.
Misschien is er een verband met de Franse uitdrukking 'faire le jacques' (de hansworst uithangen). Jacques is in het Frans de bijnaam van de Franse boer. In die zin zou het van toepassing kunnen zijn op een sul. Een ander mogelijkheid is dat 'sjaak' een ander woord zou zijn voor sigaar. In de hedendaagse Nederlandse jeugdtaal betekent 'sjaken' roken.
Ooit was Jacques een erg geliefde Nederlandse naam maar tegenwoordig komt hij niet eens voor in de top 20 van populaire voornamen en is het een naam waar men het liefst zo snel mogelijk aan voorbij gaat. Sjaak is gewoon verworden tot een scheldnaam. Als je de ‘sjaak’ bent, dan ben je de loser. Zo simpel zou het kunnen zijn.
Misschien is Sjaak in deze uitdrukking ook een verwijzing naar de looserige welzijnswerker Sjakie uit Flodder ('Hé Sjakie, ouwe rukker'). Wie het weet mag het zeggen.

Waarom zijn de bananen krom?

2009-05-01T17:35:00.004+02:00

“Ja, waarom, waarom? Waarom zijn de bananen krom?”
Een zinnetje dat we oppikten uit het boek ‘Een moeder van niks’ (uit 1982) van Annemarie Oster. Het duikt vaak op als antwoord op een domme vraag.

De Haagse smartlappenkoning Willy Derby had op 24 april 1931 in Berlijn al een lied met deze titel op plaat gezet (voor het label Parlophone). Oorspronkelijk ging het om een Duits nonsensliedje (“Warum ist die Banane krumm?”) van een zekere Schwarz (vermoedelijk de Duitse componist en arrangeur Friedrich Schwarz, 1894-1933). Revue- en operette-producent Meyer Hamel (1895-1965) tekende voor de nederlandse versie.
De Belgische zanger Tony Corsari kwam in 1961 (veel later dus) dan weer met een andere versie. En in 1972 kwam André van Duin met “Het bananenlied”. Dat ging aldus: “Waarom, waarom? Waarom zijn de bananen krom? W’rom zijn de b’na, zijn de b’na, zijn de b’na, zijn de b’na. Zijn de b’nanen krom? Als je ze rechtop zet, dan vallen ze om.”
Dat lied was eigenlijk een vertaling van de ‘Banana Boat Song’ van Harry Belafonte uit 1956.
In het Engels bestaat er geen gelijkaardige uitdrukking. Engelssprekenden kennen wel vergelijkbare absurde antwoorden op een domme vraag.
Toen een Pool voor het eerst de paustroon besteeg, kon men in Amerikaanse gezinnen de leuke variant opvangen: ‘Is the pope Polish (Italian, Catholic)?’ Andere schertsende (Amerikaanse) uitdrukkingen zijn: ‘Does a bear shit in the woods?; does a wooden horse have a hickory dick?; does Howdy Doody have wooden balls?’

Niettemin is de hele bananenrage begonnen met een absurde maar vrolijke (Engelse) contradictie, in 1923 populair gemaakt als titel van een song van Frank Silver en Irving Cohn: “Yes! We Have No Banana's.’’ Eddy Cantor zong het destijds in de New Yorkse revue ‘Make it snappy.’ Het werd een wereldhit. Er kwamen zelfs een paar vervolgen: "I've got The Yes We Have No Bananas Blues" en “I’ve never seen a straight banana.”
In Duitsland vertaalde een zekere Fritz Loehnert het oorspronkelijke succeslied in 1923 als "Ausgerechnet Bananen". Louis Davids liet in hetzelfde jaar zijn versie drukken: "Tja...ik heb geen bananen" maar liet de plaat opnemen door Lou Bandy die er een grote hit mee scoorde.
In 1925 kwam hij met een vervolg: "Eet geen bananen met de schil".
In 1939 werd de oorspronkelijke Engelse catchphrase nieuw leven ingeblazen dankzij de release van de film ‘Angels have wings’ van Howard Hanks. Eén van de personnages laat zich ontvallen: ‘Yes, we have no bananas.’
Tijdens de daaropvolgende oorlogsjaren werd deze zegswijze ook in Groot-Brittanië erg populair.
Een echt Engels equivalent voor ‘waarom zijn de bananen krom?’ bestaat echter niet.

Maar waarom zijn die bananen nu echt krom? Het wetenschappelijk antwoord: De vruchten groeien in eerste instantie gewoon naar beneden maar dan zoeken ze het licht en groeien naar de zon. Vandaar dus.

Bijnamen.

2009-04-26T14:13:00.003+02:00

Welke voetballer werd ooit de ‘zwarte parel’(the black pearl) genoemd? Hoe luidde de echte naam van Calamity Jane? Waarom werd voormalig president Nixon in de media ‘Tricky Dick’ genoemd?
Andrew Delahunty publiceerde een paar jaar terug (bij Oxford University Press) het erg vermakelijke Dictionary of Nicknames. Maar liefst 1.800 bijnamen vind je erin terug: van historische figuren, politici, monarchen, muzikanten, sportlui, noem maar op. Maar ook plaatsen, gebouwen, gebeurtenissen en verenigingen komen aan bod.
Bijnamen zeggen veel over de eigenschappen of kenmerken van een persoon of plaats. Dit is dan ook een fascinerende verzameling. The Oxford Dictionary of Nicknames gaat op zoek naar de redenen achter bijnamen. Bijvoorbeeld: waarom wordt België nog steeds ‘the Cockpit of Europe’ genoemd?
Er staan overigens drie Belgen in dit bijzonder leuke boekje: Eddy Merckx (the Cannibal. Uiteraard, maar weet u ook waarom?); Gilles de Bilde (in Engeland wordt hij Bob de Bilde genoemd, een woordspeling met het populaire televisiefiguurtje Bob the Builder, bij ons gekend als Bob de Bouwer) en Jean-Claude Van Damme (the Muscles from Brussels).
Niet alleen vind je de bijnamen alfabetisch terug, achteraan zijn nog lijstjes te vinden: o.a. van de Engelse voetbalclubs, de Britse legerregimenten, Amerikaanse staten (met hun bijnamen) en tenslotte een personenindex (hier kun je opzoeken welke bijnaam (-namen) iemand heeft en een thematische index (kunst, sport, filmwereld, misdaad enz.).
Wie geboeid is door geschiedenis, gekruid met een snuifje humor, krijgt in dit informatieve boekje waar voor zijn geld.

These boots are made for walking.

2009-04-21T20:28:00.004+02:00

In de jaren zeventig had je de ‘moonboots’: plompe, dik gewatteerde kunststoffen laarzen. Je kon ermee door de sneeuw lopen en ze hielden de vrouwenvoeten warm.
Wij mannen konden er niet warm voor lopen. Maar, de heer zij geprezen want nu zijn er de fuck-me-botjes: opvallende sexy vrouwenlaarzen (die tot onder de knie reiken). De mannelijke hormonen krijgen eindelijk weer vrij spel. Sommige vrouwen willen er niet dood in gevonden worden, andere gebruiken dit schoeisel als ultiem verleidingswapen.

Lezers van het weekblad Knack kozen de fuck-me-botjes in 2006 als één van de leukste, mooiste, opvallendste of meest relevante woorden. Daar had ongetwijfeld Freya Van den Bossche (voor de Nederlandse lezers van dit blog: een politica bij de Vlaamse socialistische partij, de sp.a) veel mee te maken. Haar minirok en fuck-me-botjes waren een paar jaren geleden vaak voer voor de persfotografen. De laatste verkiezingsuitslag heeft echter bewezen dat Vlaanderen genoeg heeft van uiterlijk vertoon. Dames die politiek niet voldoen aan de verwachtingen, worden blijkbaar snel afgerekend op dergelijke frivoliteiten.
De term ‘fuck-me-botjes’ kon vooral populair worden door toedoen van het radioprogramma ‘Studio Brussel’ (StuBru). In Vlaanderen is het woord inmiddels een beetje op zijn retour, in Nederland begint het beetje bij beetje populair te worden.
Eigenlijk gaat het om een vernederlandsing van het Engelse ‘fuck-me-boots’ (of –shoes), ook wel verkort tot FMB’s. ‘Hump-me pumps’ is één van de vele synoniemen.
Het Amerikaanse equivalent is de ‘throw me down and fuck me shoes’. De term suggereert dat deze laarsjes uitnodigen tot aanranding. De oudste Engelse vindplaats dateert van 1974. De oorspronkelijke ‘fuck-me-shoes’sierden de voeten van de Amerikaanse filmster Joan Crawford (1906-77), die sinds de jaren dertig parmantig op haar schoenen met sleehakken paradeerde. De ‘fuck-me-shoes’ gaan nog verder terug in de tijd.
Eerder bestond in Amerika de term ‘fuck-eyes’, een vulgairder synoniem van wat vroeger ‘bedroom eyes’ genoemd werd: slaapkamerogen of een begerige blik. Ook de fuck-me-shoes hebben die erotische uitstraling.

Smirten.

2009-04-17T15:58:00.002+02:00

Voor de één is het gewoon vreemdgaan, voor de ander is het een nieuwe vorm van daten.
Smirten (uitspraak: smeurten) is een combinatie van roken en flirten. Eigenlijk: een liefdesvuurtje stoken.
In Ierland, waar het rookverbod al langer van kracht is, is gebleken dat klanten die buiten roken met elkaar een praatje beginnen en dat is vaak het begin van een flirt. Versieren is niet langer een heidens karwei of een vermoeiend tijdverdrijf. Halleluja!
Op de stoep voor de kroeg lukt het vaak makkelijker. In Ierland noemt men dit fenomeen sinds 2003 ‘smirting’. Ook bij ons is het een hype aan het worden. Waar paffen al niet goed voor is.

Blik op oneindig, verstand op nul.

2009-04-10T18:32:00.004+02:00

In sportmilieus, vooral onder wielrenners, hoor je weleens de uitdrukking ‘Blik op oneindig, verstand op nul’. Hiermee wordt bedoeld: een bepaald doel willen bereiken, zonder nog op iets anders te letten of zonder rekening te houden met bijkomende omstandigheden.
Deze zinswending dateert uit het midden van de twintigste eeuw. Ze stamt uit het soldatenslang en werd vooral in de mond genomen wanneer iemand tijdens een oefening de dingen maar over zich heen liet komen en de klus klaarde zonder zijn hersens te gebruiken. De betekenis werd na verloop van tijd ruimer: het werd een aanduiding voor een sloom persoon of voor iemand die op een weinig subtiele manier en zonder verstandelijke overwegingen te werk gaat.
In de taal van vliegeniers betekent ‘Blik op oneindig, verstand op nul’ overigens iets heel anders, namelijk ‘te veel op hebben, dronken zijn’.
Britten kennen de min of meer gelijkaardige uitdrukking 'thumb in bum, mind in neutral'.

Zuchtmeisjes.

2009-04-07T18:26:00.005+02:00

Zuchtmeisje: het klinkt als muziek in de oren en dat is het ook.
Kent u de term niet? Dan hebt u de laatste vier jaar in een grot geleefd. Voor de cultuurbarbaren onder ons: het woord slaat op een verleidelijke Franse zangeres die op een mysterieuze manier fluisterzingt, die haar vocalen een flinke erotische lading meegeeft.
Jane Birkin (wie herinnert zich nog haar wereldhit ‘Je t’aime moi non plus’ uit 1969. Jongens toch, dat waren nog eens tijden), is de peetmoeder van alle zuchtmeisjes. Maar ook Brigitte Bardot paste ooit met haar hese stem en schorre snik prima in deze traditie. Moderne Franse zuchtmeisjes zijn o.a. Barbara, Emilie, Roxanne, Emmanuelle, Charlotte, Isabelle en Lilli.
De woordvondst is afkomstig van de Nederlandse auteur Ronald Giphart maar werd in feite populair gemaakt door Guuz Hoogaerts, popjournalist bij de Nieuwe Revu.
Guuzbourg (zo noemt hij zichzelf, als woordspeling met de naam van de populaire Franse zanger) is een grote kenner van dit soort muziek. Op internet is hij actief met de website ‘Filles sourires’ (de Franse term voor dit soort meisjes). Sinds 2007 zijn een aantal van deze kreundames verzameld op de cd ‘Filles Fragiles’.

Casinokapitalisme.

2009-04-02T08:15:00.002+02:00

“Het casinokapitalisme moet ophouden’ kopte De Morgen op 30 maart jl.
Dit naar aanleiding van de betoging in Londen voor meer jobs, rechtvaardigheid en een agenda voor klimaatverandering. De G20 moet volgens de betogers de financiële sector strenge regels opleggen. Beursmakelaars gedragen zich de laatste jaren zoals de bezoekers van een casino. Ze nemen voortdurend grote risico’s of gokjes. Casinokapitalisme staat voor het streven naar geldgewin op korte termijn. Een minderheid verrijkt zich ten koste van een massa anderen.

Casinokapitalisme werd voor het eerst opgenomen in de dertiende druk van Van Dale (1999) en omschreven als een ‘vorm van extreem kapitalisme, gekenmerkt door het streven naar winstmaximalisatie en individueel gewin op korte termijn’.
In de digitale persdatabank komt het woord voor het eerst voor in 1994. In de New York Times vinden we het woord echter al terug in 1987. Bedenkster van de term is wellicht Susan Strange, een prominente Britse academicus in de internationale politieke economie. Zij schreef in 1986 het boek ‘Casino capitalism’.

Abraham en zijn mosterd.

2009-03-29T15:06:00.006+02:00

De moffenhaters onder mijn lezers zullen het mij hopelijk niet kwalijk nemen dat ik hier weer een Duits boek voor het voetlicht breng.
“Barthel und sein Most. Rotwelsch für Anfänger” van Hansjörg Roth is echter een absolute aanrader voor al wie interesse heeft in Bargoens en dieventaal.
De auteur, die geboren werd in Basel, is o.a. de samensteller van het omvangrijke Jenisches Wörterbuch. Aus dem Sprachschatz Jenischer in der Schweiz.” Jenisch is een mengtaal met elementen uit het Duits, het Jiddisch en het Rotwelsch (het Duitse Bargoens dus). Ook is er invloed van de zigeunertaal.
Roth’s laatste boek is evenwel belangrijk genoeg voor Nederlandse taalliefhebbers omdat het de raakvlakken toont van het Rotwelsch met ons Bargoens. Heel wat woorden uit dit Rotwelsch werden ook gebruikt in onze dieventaal. Een willekeurige greep: acheln (eten); Adoni (in ons Bargoens: Adonai); blau (dronken); chuzpe (gotspe); Dachhase (dakhaas of kat); Dalles; emmes; fackeln (fakkelen of een brief schrijven); Fehm (veem of vinger); Gannew (gannef of dief); kadisch; link; mies (slecht); Mockum (Mokem); Moos (geld) enz.
In dit boek worden 300 zelfstandige naamwoorden, 170 werkwoorden en 80 bijvoeglijke naamwoorden (alfabetisch) behandeld uit de taal van Duitse dieven, bedelaars, bedriegers en vaganten. Een hele moffentoer. De etymologie komt grondig aan bod. Alleen jammer dat er geen citaten uit de literatuur worden gegeven. Achteraan vind je nog een lijstje met vertalingen van het Duits naar het Rotwelsch. Je moet wel flink dokken (bijna 30 euro) voor een toch wel dun boekje (148 pagina’s maar wel gebonden en fraai geïllustreerd). ISBN 978-3-7193-1462-0, Verlag Huber, Wien

Duitse neologismen.

2009-03-22T19:54:00.005+01:00

Wie zijn kennis van het nieuwe Duits wil bijspijkeren kan terecht bij Dudenverlag. Deze uitgeverij bracht eind vorig jaar een mooi geïllustreerd woordenboekje op de markt (191 pagina’s). Geen reden om de hand op de knip te houden want het boek kost nog geen 10 euro. En geld moet toch rollen nietwaar, zeker in tijden van economische crisis.
Vierhonderd gloednieuwe woorden (die nog niet in de laatste Duden, de Duitse tegenhanger van Van Dale, staan) worden hier op een amusante maar informatieve manier behandeld.
Ze staan verspreid over 13 themahoofdstukken (maatschappij; sport en vrije tijd; televisie en film; voeding; auto en verkeer; opvoeding; techniek enz.).
De gevleugelde uitdrukking ‘de taal is gans het volk’ (ontleend aan het negentiende-eeuws gedicht ‘Aen België’ van een zekere Prudens van Duyse) gaat hier meer dan ooit op.
Di-Mi-Do-Professor, Ekelshow, Hirndiebstahl, Hungermodel en Sparadies zijn typisch Duitse neologismen.
De Engelse import is echter ook in de taal van Goethe niet te stuiten. Zo vinden we hier termen terug die ondertussen (of binnenkort) ook in het Nederlandse taalgebied gemeengoed zijn. Voorbeelden zat: clubhopping, cybergamer, downaging, egobooster, egosurfer, flashmob, speeddating, vlog. Hier en daar zit er wat pseudo-Engels tussen of Engels met een Duits tintje: Handyholic voor iemand die verslaafd is aan zijn mobieltje. Het mooiste woord in deze verzameling vond ik Kuckucksvater (de niet-biologische vader). Jammer genoeg zitten er een paar ééndagsvliegen in dit verder leuke boek: Zahnhandy bijvoorbeeld. Mobieltjes worden steeds maar kleiner en om ze niet te verliezen hebben handige Duitsers hier iets op bedacht. Verliezen kan niet meer wanneer het ding onderdeel van het lichaam wordt. Een student uit de richting Productdesign heeft namelijk een mobieltje uitgevonden dat men als kies in het gebit kan laten monteren. Je kunt er dan wel niet mee bellen maar oproepen beluisteren kan natuurlijk wel. Toekomstmuziek? Rare jongens toch die Duitsers.
Maar afgezien hiervan is dit geen hap-snap-klaarboekje geworden. Een must voor studenten Duits . Ook andere taalliefhebbers zullen hier wel pap van lusten. Meteen bestellen dus! Auf Wiener Schnitzel!
ISBN 978-3-411-73351-4

De zesjescultuur.

2009-03-20T11:31:00.003+01:00

“Het hoger onderwijs moet af van de zesjescultuur en studenten moeten weer excelleren.” schreef de Telegraaf in 2004.
De ‘zesjescultuur’ is de cultuur van de middenmoot, het idee dat je met het cijfer zes het wel kunt redden. Het begrip staat voor het ongemotiveerd gedrag van bepaalde studenten en werkzoekenden, waardoor middelmaat troef is. Veel docenten hebben te weinig tijd voor nakijkwerk en een student laten doubleren blijkt duur te zijn. Sollicitanten beseffen tegenwoordig echter maar al te goed dat ze creatiever naar voren moeten komen, dat ze uit de grijze massa moeten springen, willen ze aan bod komen in de maatschappij. Er telt immers meer dan alleen cijfers. Sociale activiteiten en internationale ervaring zijn van evenveel belang. De kwaliteit van het onderwijs wordt volgens deskundigen ondergraven door de ‘zesjescultuur’.

Dat brengt ons bij de term ‘genadezesje’, een begrip dat enkel gebruikt wordt in het Nederlandse onderwijs. In Vlaanderen heb ik het nog niet opgevangen.
Een ‘genadezesje’ is een niet echt verdiend cijfer zes; een net voldoende. Vaak gaat het om twijfelgevallen of studenten die eindelijk maar eens moeten afstuderen. In de digitale persdatabanken duikt het woord voor het eerst op in 1999. Van Dale kent het ondertussen ook. Volgens velen leidt de gewoonte om ‘genadezesjes’ te verstrekken in het hoger onderwijs tot morele verloedering.

De papegaaienschommel.

2009-03-14T19:54:00.001+01:00

Tijdens zijn presidentiële campagne beloofde Barack Obama om Guantánamo Bay, een marinebasis en een omstreden gevangenis van de Verenigde Staten te sluiten. Verdachte Al Qaida- en Talibangevangenen uit onder andere Afghanistan werden er vastgehouden. In 2004 beweerden drie Britse gevangenen dat er in het kamp voortdurend werd gemarteld. Er was zelfs sprake van gedwongen drugsgebruik en van seksuele vernedering.

Martelen is van alle tijden en komt voor in allerlei vormen. Wat opvalt is dat men de praktijk steeds probeert te camoufleren met een onschuldige benaming.
In Zuid-Amerikaanse landen zoals Brazilië kent men de ‘papegaaienschommel’. Het slachtoffer wordt ondersteboven gehangen en krijgt elektroschokken toegediend waardoor hij of zij krijst als een papegaai. De oorspronkelijke Amerikaans-Engelse uitdrukking luidt: ‘parrot’s perch’, ook wel een ‘chat with Susan’ genoemd. In Uruguay kent men de ‘onderzeeër’ waarbij het slachtoffer wordt ondergedompeld in een tank met water dat vervuild is met braaksel, uitwerpselen en bloed. Ieder dictatoriaal land beschikt over de nodige eufemismen om folterpraktijken te camoufleren. Op de Filippijnen gebruikte men de benaming ‘waterkuur’, een woord dat eerder associaties oproept aan ‘helen’ dan aan horror.

Engeltjesmakers.

2009-03-11T19:43:00.001+01:00

Je hebt zo van die woorden en uitdrukkingen die tijdgebonden zijn.
‘Engeltjesmaakster’ voor een (onbevoegde) aborteuse bijvoorbeeld. Vroeger dacht men hierbij aan een vrouw die met breinaalden aan de slag ging. In een tijd toen anticonceptie nog tot de taboesfeer behoorde, werd de engeltjesmaakster gezien als een dankbare uitweg voor ongewenst zwangere vrouwen, ondanks de risico’s voor de gezondheid en ondanks de illegaliteit.

Oorspronkelijk sloeg de term echter op een vrouw die (in kindertehuizen) de haar toevertrouwde kinderen door verwaarlozing liet omkomen. In het christelijke volksgeloof gingen kinderen die stierven rechtstreeks naar de hemel, alwaar ze in de engelenschare werden opgenomen. De huidige betekenis kwam volgens ons grootste woordenboek, het WNT, voor in Zuid-Nederland. Het woord wordt eveneens vermeld in het Bargoens Woordenboek van Enno Endt uit 1974.
Wellicht ontstond ‘engeltjesmaakster’ aan het eind van de 19de of begin 20e eeuw toen de kindersterfte in onze contreien groot was. In het Frans vinden we de term ‘faiseuse d’anges’ (in de betekenis van aborteuse) ook al terug in de 19de eeuw. Het Duits kent dezelfde metafoor ‘Engelmacherin’ sedert ca. 1920.
Tegenwoordig klinkt het woord wat belegen. Maar kijk: in 1998 publiceerde de Nederlandse abortus-arts Frans Wong (in de jaren zeventig door de Telegraaf 'de ongeëvenaarde abortuskoning’genoemd) zijn autobiografie onder de titel ‘Engeltjesmaker.’ En nog dit jaar verscheen er van de hand van Diane De Keyzer ‘De Engeltjesmaaksters’ met als ondertitel ‘Abortus toen het niet mocht’.

Stop een tijger in je tank.

2009-03-07T12:24:00.003+01:00

In de Franse klassieker "Pierrot le fou", uit 1965, zegt hoofdrolspeler Pierrot (vertolkt door Jean-Paul Belmondo) tegen een garagehouder: ‘Doe maar een tijger in mijn tank!’
Die antwoordt iets in de zin van ‘Die heb ik niet’, waarna Pierrot droogweg zegt: ‘Doe maar vol dan!’ Pierrots uitspraak verwijst naar de reclameslogan ‘Stop een tijger in je tank’ van het Amerikaanse Esso.

De Esso-tijger maakte zijn debuut op een poster van Esso Extra in het Verenigd Koninkrijk in 1952. Het was een realistische, verre van vriendelijk afgebeelde tijger. In 1959 verscheen hij in een meer menselijke vorm in de Verenigde Staten. Daarbij introduceerde men de kreet ‘Put a Tiger in your Tank’. In Groot-Brittanië ontstond vrij vlug een nationale gekte.
En andere landen volgden: ‘Mettez un tigre dans votre moteur’,‘Pack den Tiger in den Tank’ en ‘Stop een tijger in je tank’ werden overal erg populair. De Nederlandse variant kwam van het reclamebureau MacCann Ericson Nederland en dook voor het eerst op in 1961.

Het hoofd en de benen.

2009-03-01T13:52:00.002+01:00

Het hoofd en de benen is een wielercliché voor de succesvolle combinatie van intelligentie en spierkracht.
In 1898 publiceerde de oprichter van de Tour de France, de Fransman Henri Desgrange, zijn beroemde boek La tête et les jambes, misschien een verwijzing naar de Provençaalse zegswijze ‘Quand on n’a pas de tête il faut avoir des jambes’ (‘Wie geen hoofd heeft, moet benen hebben’).
De Franse wielertaal kent ook de uitdrukking courir avec sa tête (‘met je hoofd rijden’) voor ‘op een berekenende manier fietsen’.
In de jaren zestig van de twintigste eeuw was er op de Franse tv een quiz, gecombineerd met een heuse wedstrijd, onder de titel La tête et les jambes. Hierin namen scholieren het op tegen sportlui. De quiz werd gepresenteerd door Pierre Bellemare. In de uitzending vormden twee kandidaten een team om 100.000 Franse franken te winnen. De eerste (la tête) moest antwoorden op allerlei kennisvragen, terwijl de tweede (les jambes) allerlei sportieve proeven moest ondergaan.
Ondertussen is het hoofd en de benen ook in het Nederlands een gevleugelde uitdrukking geworden onder wielrenners en andere sportbeoefenaars.

Wat ruist er in het struikgewas?

2009-02-22T17:14:00.003+01:00

De lente is bijna in zicht. Weldra komen ze weer tevoorschijn: de voorjaarskrokussen.
Misschien denkt u nu dat ondergetekende ze niet meer allemaal op een rij heeft. Maar ik heb het over de exhibitionisten die de ziekelijke neiging hebben om hun apparaat in het openbaar te tonen.
Zo iemand noemt men in de volksmond een ‘potloodventer’ maar Van Dale kent ook het even grappige synoniem ‘voorjaarskrokus’. Het zou een politieterm zijn, die vooral ironisch wordt gebruikt. De naam heeft ongetwijfeld te maken met het feit dat exhibitionisten actiever zijn in de lente en de zomer. Ze kicken op luchtig geklede vrouwen en kinderen.
Een paar jaar terug las ik in een Nederlandse krant over zo’n potloodventer die bijna smurf was geworden. De zielepoot had namelijk zijn Fransje aan de verkeerde vrouw getoond. Die reageerde bijzonder snel met een spuitbus blauwe verf.

Omdat vooral de politie in de praktijk te maken krijgt met dergelijke schennisplegers (de officiële term in Nederland) is het vrij logisch dat ze een heel arsenaal aan synoniemen bezit. Oom agent wordt dagelijks met veel gevaarlijkere vormen van gekte geconfronteerd en bekijkt de venter daarom met goedmoedige spot. Zolang deze het maar bij venten laat en verder niemand kwaad doet, uiteraard. De Maastrichtse politie gebruikt de term ‘vendelzwaaier’ en elders hoor je wel eens ‘Bruynzeelvertegenwoordiger’. Die laatste is een doordenkertje. De jongere generatie kent Bruynzeel enkel van de keukens maar vroeger was het ook een fabrikant van potloden.
Potlood als metafoor voor het mannelijk geslachtsorgaan werd wellicht voor het eerst gebruikt in de soldatentaal. Populair is de uitdrukking ‘schrijf dat maar op je buik, je hebt het potlood bij de hand’, hetgeen zoveel betekent als: je kunt ernaar fluiten. In deze kringen kent men ook het bevel ‘potlood in de grond’ wanneer de soldaat zich laag bij de grond dient voort te bewegen.

Het woord ‘potloodventer’ komt echter uit politiekringen. Als radiocode dook de term voor het eerst op begin jaren zeventig van vorige eeuw. Gaandeweg is het echter een krantenterm geworden die je vooral tegenkomt in het gemengd nieuws op stad- en streekpagina's.
In het noorden van Engeland maakte de politie onlangs jacht op een nieuw type potloodventer (flashers worden ze ginder genoemd). Het ging om een man, slechts gekleed in een luier, die s avonds vrouwen lastigviel met de vraag: Is hier ergens een plek om een baby te verschonen? Potloodventen is van alle tijden en komt blijkbaar voor in allerlei soorten.

Bloed aan de paal.

2009-02-16T17:55:00.004+01:00

In de voetbalverslaggeving is ‘bloed aan de paal’ de typering van een ruwe wedstrijd, waarbij agressie niet uit de weg wordt gegaan. Er wordt met uiterste inzet gespeeld, met de beuk erin.
De uitdrukking staat in verband met de oudere zegswijze bloed willen zien ‘een ernstige bestraffing of een drastische maatregel eisen’.
Ze werd voor het eerst opgenomen in het Voetbalwoordenboek van Rob Siekmann uit 1978, maar ze bestond al in de jaren zestig.
Bloed aan de paal zou ook een aanmoedigingskreet (geweest) zijn voor het eigen elftal.
De zegswijze werd pas echt populair in 1978, toen ze algemeen bekend werd gemaakt door cabaretiers Bram Vermeulen en Freek de Jonge (toen nog Neerlands Hoop) tijdens de discussie over het al dan niet deelnemen van Nederland aan het wereldkampioenschap voetbal in Argentinië. Een plaat van het duo kreeg deze titel mee. Tegenwoordig wordt de uitdrukking ook buiten voetbalkringen gebruikt.

Nerds.

2009-02-09T19:15:00.003+01:00

De wonderen zijn de wereld nog niet uit. De universiteit van Potsdam heeft onlangs een flirtcursus opgenomen in het vakkenpakket voor informaticastudenten. Duitse ‘nerds’ slagen er blijkbaar niet in om een vrouw aan de haak te slaan. Tijdens zo’n cursus zouden computerfreaks leren hoe ze met een vakkundig sms of e-mail het andere geslacht kunnen bekoren. De tips die de studenten krijgen, zouden hen bovendien wat mondiger moeten maken, waardoor hun kansen bij het solliciteren worden vergroot. Vluchten kan van nu af aan niet meer.

Het Engelse woord nerd (uitgesproken [neurt]) is volgens Van Dale ‘iemand die graag leert, computert e.d. maar achterblijft op het sociale, emotionele en motorische vlak.’ Het is een moeilijk vertaalbaar begrip uit de computerwereld en de jeugdtaal. Het wordt zowel negatief (mietje, kneus, vakidioot) als positief (een bolleboos of computerprofessor) gebruikt.
Het clichébeeld van een nerd is een gebrilde en gepukkelde jongeman met een schichtige blik en een duidelijk aanwezige zweetgeur; een saaie vent dus. Vrouwelijke nerds zijn moeilijker te herkennen. In 1998 verscheen van de hand van Max de Bruijn het ‘Handboek voor de nerd’.
De oudste vindplaats van het woord in Amerika is in 1957.
De term raakte evenwel pas echt populair in de jaren zeventig. Volgens sommigen zou dit te wijten zijn aan het veelvuldig gebruik ervan in de televisieserie ‘Happy days’.
Eén der hoofdfiguren, Fonzie, zou het woord meer dan eens in de mond genomen hebben. De herkomst van ‘nerd’ is echter onduidelijk. Sommige lexicografen zien er een variant in van de slangterm ‘nert’ (uit de jaren veertig van vorige eeuw), op zichzelf al verwant met ‘nut’ (gek). Volgens anderen zou het om een nonsenswoord gaan, bedacht door Theodor Geisel, in zijn boek ‘If I ran the Zoo.’

Het ironieteken.

2009-02-05T16:43:00.001+01:00

Veel lezers hebben het vaak niet door wanneer iemand iets op een ironische manier schrijft. Begin twintigste eeuw verbood de hoofdredacteur van een Nederlandse krant zijn redacteurs nog om ironie in hun teksten te stoppen, tenminste zolang er geen ironieteken bestond. De lezers zouden toch maar letterlijk nemen wat er stond. Ironie was destijds nog niet zo courant aanwezig. Oudere lezers hadden volgens hem het recht om te weten of ze al dan niet voor de gek werden gehouden.

Twee eeuwen eerder beklaagde schrijver Justus van Effen zich al over de domme reacties die hij soms kreeg op zijn artikelen in de Hollandsche Spectator . Hij was wellicht de eerste die het gebruik van een ironieteken bepleitte, een soort typografische waarschuwing aan de lezers: let op, hier wordt (werdt) ironie gebruikt.
Toch wordt de Fransman Marcel Bernardt (alias Alcanter de Brahm) vaak uitgeroepen als uitvinder van het speciale leesteken. In l'Ostensoir des ironies (1899) zou hij volgens sommigen hiervoor een omgekeerd vraagteken geïntroduceerd hebben. Veel succes heeft het typografisch teken tot nu toe niet gekend. Zo nu en dan rakelt de discussie weer op.
Naar analogie van een vraag- en een uitroepteken zou ook een ironieteken bestaansrecht moeten hebben. Van Dale heeft het woord inmiddels opgenomen in de laatste editie van het ‘Groot woordenboek hedendaags Nederlands’. De definitie hier luidt: ‘symbool in de vorm van een zigzaggend uitroepteken om in een tekst aan te geven dat iets ironisch bedoeld wordt.’ Slechte verstaanders zijn het, mensen die een ironieteken nodig hebben.

Bodysugaring.

2009-02-01T09:38:00.004+01:00

Ontharen met suiker? Ik had er nog nooit van gehoord. Zelfs van waxen weet ik zoveel als de kat van saffraan.
Is bodysugaring de nieuwste scheet in een fles? Verkocht met de wilde frisheid van limoenen? Lees en huiver!

Volgens kenners is suiker de ultieme remedie tegen ongewenste haren. Bodysugaring is een nieuwe ontharingstechniek waarbij gebruik wordt gemaakt van een soort suikerpasta. Ingrediënten van dit wondermiddeltje zijn: suiker (uiteraard), Arabische gom, citroensap en water. Na gebruik van het spul kun je de haren met een microscoop zoeken!
De techniek mag echter alleen uitgevoerd worden door ervaren schoonheidsspecialisten. Hierdoor hangt er een hoger prijskaartje aan dan bij de traditionele waxstrips die je bij de drogist haalt.
Bodysugaring zou (dankzij de suiker die de huid zachter maakt) ook minder pijnlijk zijn dan het waxen of harsen. Het zou ook geschikt zijn voor gevoelige plekken zoals oksels en gezicht. Na een ‘beurt’ ben je niet alleen verzekerd van een haarloze huid, op termijn zou de haargroei er zelfs door afnemen. De methode zou werken bij alle huid- en haartypen en dat zowel bij mannen als vrouwen.
Het mooiste van al: het zou allemaal puur natuurlijk zijn. Prachtig toch? Bodysugaring: het kost een paar centen maar dan heb je ook ‘niets’ meer.

Operatie geslaagd, patiënt overleden.

2009-01-25T15:58:00.004+01:00

“Maar op deze manier kunnen we over vijftien jaar vaststellen: operatie geslaagd, patiënt overleden. De staatsschuld zal dan verdwenen zijn, maar geen enkele collectieve sector overleeft dit ultrakrappe begrotingsbeleid van Zalm.”
Bovenstaande tekst haalden we uit Vrij Nederland van 19/02/2000.
Het cliché 'operatie geslaagd, patiënt overleden' wordt gebruikt m.b.t. een perfect georganiseerde ramp, wanneer een technisch succes uiteindelijk resulteert in een algemene mislukking of anders gezegd: wanneer iemand tenonder gaat aan zijn eigen succes. Iets kan technisch goed zijn, maar toch niet voldoen aan de verwachtingen van de patiënt. De vraag is dan of de operatie wel geslaagd is.
Een komedie uit 1941 van Ary den Hertog droeg de titel ‘Operatie geslaagd’, hetgeen toen in de volksmond al werd aangevuld met ‘patiënt overleden.’ De uitdrukking was toen al ruim gekend. De oudste Nederlandse vindplaats tot nu toe dateert dan ook van 1935.
Mogelijk gaat ze terug op de titel van een volkstoneelstuk. Evengoed kan ze ontleend zijn aan het Engels. 'The operation was succesful - but the patient died' vinden we reeds terug in de ‘The Dutch shoe mystery’ (1933) van detectiveschrijver Ellery Queen.
In het Duits zegt men: 'Operation gelungen, Patient tot'. Bij onze oosterburen is de oudste vindplaats er ééntje uit 1963: Marion Gräfin Dönhoff: ‘Die Bundesrepublik in der Ära Adenauer’. En in 1974 ging in Duitsland de film ‘Operation gelungen, Patient tot’ van de Italiaanse regisseuse Lina Wertmüller in première. De originele Italiaanse titel luidde: ‘Tutto a posto e niente in ordine.’ Ook de film ‘Young doctors in love’ werd in 1982 in Duitsland uitgebracht onder bovenstaande titel.
In het Amerikaans-Engelse slang wordt dergelijke situatie treffend verwoord door het begrip SNAFU: Situation Normal, All Fucked Up. De uitdrukking is dus veel internationaler dan we denken.

Duuuh!

2009-01-21T18:43:00.001+01:00

“Te weinig uitdaging? Dûh, wat een cliché!”
Zomaar een zinnetje dat we in 2008 uit het tijdschrift HP/ De Tijd plukten.
Onder jongeren is ‘duuuh’ (langgerekt uitgesproken) al een tiental jaren een uitroep van verbazing of weerzin tegenover de domheid van een eerder gemaakte opmerking. Het betekent zoiets als: ja, dat weet ik ook; vertel mij wat! Duuh! wordt als dooddoener gebruikt wanneer iemand iets banaals wil toevoegen aan een conversatie. Wanneer je iets volslagen belachelijk vindt, zeg je wel eens met gespeelde verbazing: ‘hallo!’ of ‘ja, dag!’ Aan dit rijtje kan nu ook ‘duuuh’ worden toegevoegd. Het is wat je met een geleerd woord ‘een onomatopee’ noemt: een woord dat gevormd werd door klanknabootsing.
Volgens sommigen is het afkomstig uit het Amerikaans-Engelse stripjargon. Van dat stripjargon ben ik niet zeker maar in ieder geval werd deze uitroep al in 1943 in de VS opgetekend.
Bij ons dook ze voor het eerst op in de tweede helft van de jaren negentig.

De Oslo-confrontatie.

2009-01-15T17:41:00.002+01:00

In een aflevering van de succesvolle Britse politieserie ‘Waking the dead’ viel de term ‘Oslo-confrontatie’. Het gaat om een bij de politie toegepaste techniek, nl. het confronteren van een getuige met een groep proefpersonen, waaronder de verdachte van een misdrijf (iemand die voldoet aan een signalement). De getuige moet dan kijkend door het zgn. confrontatieglas, een in één richting doorzichtige ruit, de dader aanwijzen tussen een aantal onschuldigen. Deze herkenningstest werd voor het eerst toegepast in 1933 in Oslo.
Procureur-generaal Haakon Sund legde daar de voorschriften van de confrontatie vast. Eén van de regels is bijvoorbeeld dat de politieagent die de getuige begeleidt niet mag weten wie de verdachte in de rij is. Op de methode is echter al heel wat kritiek gekomen. Volgens sommigen zou het voor de slachtoffers te emotioneel zijn. Ze zouden bovendien al eerder opsporingsfoto’s op televisie hebben kunnen zien. Wanneer een verdachte zijn haardracht verandert, wordt een Oslo-confrontatie trouwens onmogelijk. De term wordt blijkbaar alleen in Nederland (en België?) gebruikt. Bij de politie is ook sprake van een ‘line-up’ of gewoon een ‘confrontatie’.
In 1994 werd bij de Arnhemse rechtbank de ‘Nijmegen-confrontatie’ (videobeelden, bijvoorbeeld van een bewakingscamera) aanvaard als bewijs bij verkrachtingszaken.
Oslo-confrontatie werd opgenomen in het Jaarboek Taal 2007 van Van Dale. Vrij laat dus want in de digitale persbestanden duikt het al in 1990 op maar in politiekringen is het zonder twijfel al veel langer gangbaar.

Tia Hellebaut-sprong.

2009-01-10T11:00:00.002+01:00

Bij alle commotie rond de nieuwe woorden van het voorbije jaar wordt wel eens uit het oog verloren dat ook uit Vlaanderen neologismen komen.
In ‘Woord van het jaar 2008’, uitgegeven bij Van Dale lijkt het wel of de samensteller, Ton den Boon, nooit gehoord heeft van ‘canapébenoeming’ en ‘Tia Hellebaut-sprong’.
In 2008 kon je de laatste maanden nochtans geen enkele Vlaamse krant openslaan zonder op deze termen te stuiten. Ze verwijzen beide naar de zaak-Koekelberg die hier veel pennen in beweging bracht en veel journalisten hun messen liet wetten.
Nu even bij de les blijven, Nederlandse lezertjes! Kwestie van jullie kennis van het Zuid-Nederlands (ook wel het Vlaams in de spreektaal) wat bij te spijkeren.

Uit het rapport van het Comité P (dit is het controleorgaan voor de politiediensten in België) bleek dat commissaris-generaal Fernand Koekelberg in de fout was gegaan toen hij twee politiesecretaresses vorig jaar een superpromotie bezorgde zonder dat de betrokkenen daarvoor de nodige examens dienden af te leggen.
In politiekringen gebruikt men hiervoor de term ‘Tia Hellebaut-sprong’, naar de Olympisch kampioene van het hoogspringen, Tia Hellebaut. Het slaat op een sprong van niveau C naar niveau A41 (de op één na hoogste weddeschaal van het openbaar ambt), m.a.w. een promotie waarvoor bij anderen vele jaren ervaring, opleidingen en examens vereist zijn. Volgens critici werd er een loopje genomen met de reglementering binnen de federale politie.
De jenevertelegraaf had het bovendien al snel over een 'canapébenoeming': Koekelberg en één van zijn secretaresses ‘zouden’ een relatie gehad hebben. Over de finesses van deze zaak zullen we het hier verder niet hebben (daar zijn politieke blogs voor) maar in het kort komt het hierop neer: het hoofd van de commissaris-generaal werd op de offerblok gelegd. Er werd een tuchtprocedure tegen hem gestart en een vervroegde evaluatie lijkt in het verschiet. De minister van Binnenlandse Zaken, Patrick Dewael, kreeg in de pers bakken kritiek over zich, de oppositie eiste zijn vel. De 'Tia Hellebautsprong' van de twee secretaresses werd door hem ongedaan gemaakt. Hun loonschaal is inmiddels niet meer dezelfde: een klont boter uit de pap.

Niemand kon in 2008 over deze kwestie heenkijken. Het was een ‘hot item’. En toch: in de lijstjes met neologismen van het voorbije jaar vind je geen van beide termen terug. Zéér merkwaardig. Alsof één Vlaming ooit het woord ‘swaffelen’ (in de huidige betekenis) zou gebruikt hebben.

Googlegänger.

2009-01-05T19:48:00.004+01:00

Is er één surfer op het internet die zichzelf nog nooit heeft gegoogeld?
Het bedrijf Google werd in 1998 opgericht (door de studenten Larry Page en Sergey Brin) en nog geen jaar later werd in Amerika het werkwoord ‘to google’ geïntroduceerd: informatie snel opzoeken met behulp van een zoekmachine, of die nu Yahoo of Google heet.
Het wijst alleen maar op de snelle groei en populariteit van deze ‘search engine’. Marketingmensen riepen Google in 2002 al uit tot merk van het jaar (voor topmerken als Coca-Cola en Starbucks en dat zegt wat!).
In Nederland was ‘googelen’ (uit te spreken met een zachte ‘k’: koekelen) in 2003 één van de vele nieuwe termen die verkiesbaar waren voor Woord van het Jaar 2003 (eigenaardig genoeg werd het al in 2000 opgetekend in een Nederlandse tekst).
Naar het schijnt zou googelen vooral populair zijn onder daters. Zo weet je voor de eerste ontmoeting alles al van een potentiele kandidaat. Erg handig. De naam Google is een variant van het woord ‘googol’. Dit laatste is de aanduiding voor een 1 met honderd nullen. Hieruit moet de bedrijfsmissie blijken om alle informatie van de wereld toegankelijk en nuttig te maken. Ondertussen heeft dit werkwoord de meeste Nederlandse woordenboeken al gehaald, zo ook de laatste Van Dale. Tegenwoordig doen allerlei afleidingen de ronde.

Er zijn mensen die het helemaal niet prettig vinden dat vreemden informatie over hen kunnen vinden via de populaire zoekmachine. Daarom proberen zij deze gegevens op internet onvindbaar te maken. De zoekresultaten worden door hen gemanipuleerd. De informatie wordt hierdoor niet meer geïndexeerd door de zoekmachine. Dit wordt ‘ontgoogelen’ genoemd, een neologisme dat waarschijnlijk bedacht werd door het Tros-consumentenprogramma Radar.
Een fenomeen dat in 2002 voor het eerst opdook was dat van de ‘googlebom’. In 2006 hadden de Nederlandse media er veel aandacht voor toen bleek dat wanneer je via Google zocht op de term ‘vreemdelingenhaat’ je automatisch als eerste link de website van voormalig minister (van vreemdelingenzaken) Rita Verdonck kreeg. Internetpiraten aan het werk? Nee, gewoon het werk van een groot aantal webloggers. Google indexeert webpagina’s door te kijken naar hyperlinks naar andere websites. Dergelijke Googlebommen wijzen op misleiding van de zoekmachine, waarbij een bepaalde zoekterm gekoppeld wordt aan een specifieke website.

Het aantal samenstellingen met Google groeit, ook in onze taal. Van Dale kent nog de ‘googlemoslim’ (een orthodoxe moslim of moslima die niet zozeer naar de moskee gaat als wel het internet raadpleegt om zijn of haar geloof te beleven) en ‘googlificatie’ (verschijnsel dat de toegankelijkheid van informatie steeds sterker bepaald wordt door de mate waarin die informatie ontsloten is door zoekmachines, m.n. door de zoekmachine van Google).
In Groot-Brittanië werd in 2007 de ‘Googlegänger’ geïntroduceerd: een naamgenoot die opduikt als Googlehit wanneer je jezelf googelt. Het kan iemand zijn die al lang wijlen is maar wiens bestaan voor eeuwig in leven wordt gehouden in het grote historische archief van het web.
Niet goed voor het moreel van de egosurfers onder ons. Googlegänger werd dan ook gevormd naar analogie van het Duitse Doppelgänger.

2008 in twee woordenboeken.

2009-01-01T08:23:00.006+01:00

2008 zit er weer op. Hopelijk was het voor u een ‘Grand Cru’-jaar beste lezer en geen annus horribilis. In de beleving van de man in de straat was ‘kredietcrisis’ wellicht hét woord van het jaar (alle swaffelhysterie ten spijt). Voor mij was ‘rommelhypotheek’ het meest kenschetsend voor 2008. Geen van beide woorden is echter terug te vinden in ‘Woord van het jaar 2008’, uitgegeven bij Van Dale.
In Groot-Brittannië lag ‘credit crunch’ het voorbije jaar op ieders lippen. Ook daar zoek je tevergeefs naar in ‘Words of the Year’ van de Britse taaldeskundige Susie Dent (populair vanwege haar Channel 4-optredens). Mogelijk zijn de hierboven genoemde termen te saai om een stukje over te schrijven. Bang dat de lezers in slaap zullen vallen? Zowel Van Dale Uitgeverij als Oxford University Press gooiden een paar maanden geleden een handzaam -maar vooral luchtig- boekje op de markt over de woorden die het voorbije jaar kenmerken. Niet dat er geen sporen van de economische crisis zijn terug te vinden in deze smaldeeltjes.
Het boekje van Van Dale, samengesteld door Ton den Boon, vermeldt bijvoorbeeld wel: agro-inflatie; bankencrisis; bankendomino; Bosbank en giftige lening. De Amerikaanse presidentsverkiezingen konden uiteraard niet ontbreken in een jaaroverzicht. Obamania en Palinmania, het zijn twee woorden die een tijdje de kranten haalden maar volgend jaar alweer vergeten zullen zijn. Het zijn ééndagsvliegen maar ze zeggen wel iets over de hallelujahstemming in de VS en elders in de wereld voor twee presidentskandidaten. En ze zeggen nog meer over de ‘populariteit’ van George W. Bush (een man met wiens blunders of versprekingen al een heel woordenboek kan gevuld worden).
In het boekje van Susie Dent geen gebenedijd woord over de ‘elections’. Kan moeilijk anders. Het voorwoord werd afgesloten op september 2008. Hoezo ‘Words of the Year’? Opmerkelijke neologismen hier zijn o.a.: adventure running; boytox; ecotown; freemale; junk sleep; latte liberal; Ninja loan; shopdropping en webcom.
Mevrouw Dent slaat meteen mea culpa in haar voorwoord: ze geeft toe dat slechts 1 % van alle nieuwe woorden het woordenboek haalt. Haar werk bestond uit het zoeken naar die termen die zich aan de periferie van het woordenboek-Engels bevinden, die net kopje onder duikelen. De vergelijking met oude singles in de hitlijsten is dan ook niet vergezocht. Volgens Dent verdienen deze ‘neologismen’ een tweede blik. Eigenlijk suggereert mevrouw hiermee dat haar boekje na een jaar in de versnipperaar kan. Hetzelfde kan wellicht gezegd worden van het boekje van Ton den Boon. Beide auteurs zijn echter eerlijk genoeg om toe te geven dat het hier om luchtig ‘doorkijkje’ van taaljaar 2008 gaat. Bovendien zijn de twee boekjes erg prettig en onderhoudend geschreven. Voor wie er pap van lust: Van Dale. Woord van het jaar 2008. ISBN 978 90 6648 9677 Susie Dent: Words of the year. ISBN 978 0 19 955199 6

Kerstwensen.

2008-12-24T14:27:00.008+01:00

Aan al mijn lezers: prettige feestdagen.
Hopelijk ligt er ook voor u een fijn boek onder de kerstboom. Iets anders mag ook natuurlijk. Ik zou zeggen: laat de champagne rijkelijk vloeien. Vergeet even woorden zoals kredietcrisis, recessievrees, risicobank, rommelhypotheek en dies meer. Tijd om eens goed uit je dak te gaan, al is het maar voor korte tijd. Tot binnenkort. Mien, waar is mijn feestneus?

Koffietafelboek.

2008-12-19T07:21:00.002+01:00

‘Taschen opent luxieuze nieuwe boekentempel aan Brusselse Zavel’ stond er onlangs in mijn krant.
Ik associeer uitgaven van Taschen altijd meteen met koffietafelboeken. Je weet wel, van die luxueus uitgegeven boeken met veel schitterende foto's, die men op de salontafel legt om mee te pronken. Oogstrelend is hier de gepaste term. ‘The Godfather Family Album’, prijs: 2.500 euro! Heel bekend is ook het 35 kilo wegende GOAT (Greatest of All Time), een hommage aan Mohammed Ali.
En in 1999 publiceerde Taschen een beperkte editie van een boek met 400 foto’s van Helmut Newton. Het boek was zo groot en zwaar dat je er de koffietafel bijkreeg. Het is dan ook niet onwaarschijnlijk dat de term ‘coffee-table book’ aanvankelijk sloeg op een `boek dat te groot is om in een normale boekenkast te passen'.
De boeken van Taschen zijn niet allemaal zo duur maar glitter en glamour maken wel deel uit van de wereld van de Duitse uitgever Benedikt Täschen (1961). Hij is wat je noemt een selfmade man. Op zijn achttiende opende hij in Keulen een winkeltje dat Taschen Comics heette. Inmiddels heeft hij een heel imperium opgebouwd.
De Engelse term ‘coffee-table book’ zou perfect van toepassing kunnen zijn op zijn uitgaven. Maar in het Engelse taalgebied werd het woord al in 1962 opgetekend. Tevoren sprak men van ‘grand piano books.’ De Nederlandse vertaling vinden we pas terug in de jaren tachtig van vorige eeuw.
In 1987 stond er in de Leeuwarder Courant: ‘Oneindigheid. Filosofie en wetenschap van het oneindige. Wie werkelijk veel plezier aan Douglas Hofstadters Gödef Escher Bach heeft beleefd en het niet als conversatievoer voor feestjes of als koffietafelboek heeft gebruikt doet er verstandig aan dit boek van Rucker aan te schaffen.’

Rommelhypotheken.

2008-12-16T20:20:00.001+01:00

En de winnaar is…. swaffelen! Of wat had u gedacht? Maar liefst 57 procent van de duizenden deelnemers aan de ‘Woord van het Jaar’-verkiezing gaf zijn stem aan dit neologisme. Beschikt ondergetekende over een glazen bol, ben ik soms madame Blanche (zie mijn blog van 5 december)? Nee beste lezer, dit stond in de sterren geschreven. Kent u overigens nog het Woord van het Jaar 2007? Bokitoproof was toen de winnaar. Geen mens die nog weet wat dit betekent en voor wie of wat die Bokito staat (een zilverruggorilla uit Diergaarde Blijdorp, die begin 2007 uitbrak en veel amok maakte). Ik wil geen punaisepoetser zijn maar ik heb toch de indruk dat ‘Bokitoproof’ nu wel bij het grof vuil kan worden gezet. Maar goed, iedere scheet is goud waard.

Woord van het jaar 2008 wordt wat mij betreft ‘rommelhypotheek’. Eigenlijk dook de term voor het eerst op in december 2007, te laat voor het Van Dale Jaarboek Taal 2008. Hierin stonden 3.650 nieuwe woorden die in 2007 de Nederlandse taal hebben verrijkt. In ‘Woord van het jaar 2008’ (eveneens een uitgave van Van Dale) al evenmin een spoor van de rommelhypotheek. Hebben de samenstellers van Van Dale zitten slapen? Als er één woord de laatste maanden van 2008 bepaald heeft dan is het wel dit. We worden dagelijks met de kredietcrisis en recessie om de oren geslagen.

Onder rommelhypotheek verstaat men een hypotheek of lening aan mensen die geen cent te makke hebben, die de geeuwhonger in hun beurs hebben, in de dalles zitten, kortom gezinnen waar de lamp scheef hangt. Doordat die klanten zo'n lening waarschijnlijk niet kunnen afbetalen is er sprake van een risicovolle lening. Veel Amerikanen konden het voorbije jaar hun rommelhypotheken niet meer betalen. Hierdoor kwamen de financiële instellingen in problemen. De slechte hypotheken werden eindeloos doorverkocht, als het ware in mootjes gehakt en over allerlei banken en investeerders verspreid. Dit zorgde voor grote onzekerheid.

In de VS spreekt men van ‘subprimes’of ‘junk mortgages’. In Nederland duikt nu ook het synoniem ‘Tokkiehypotheek’ op. Een ‘tokkie’ is een informele benaming voor een asociaal iemand die voor overlast zorgt. De term verwijst naar een Amsterdams asociaal gezin (het gezin van Hanna Tokkie en Gerrie Ruijmgaart) dat in 2004 hun huurhuis in de Leeuwenlaan (een sociale woonwijk) moest verlaten wegens burenruzies. De leefruimte van de bovenburen werd met een Molotovcocktail in brand gestoken, om maar een voorbeeld te geven. Hierdoor besliste de woningbouwvereniging de Tokkies uit hun huis te zetten. Geen enkele gemeente wou hen sindsdien nog als inwoners hebben. Het Nederlandse programma Factor volgde het reilen en zeilen van de Tokkies voor en na de brand. Door deze documentaire werd de familie vrij snel erg populair. Eind 2004 kwam er zelfs een carnavalslied uit met de regels: "Tokkie hé, Tokkie ho, ze stelen overal de show."
En nu krijgen we dus de ‘Tokkiehypotheek’. Niet dat dit woord een lang leven beschoren is. Maar van de ‘rommelhypotheken’, geloof me op mijn woord, daar zijn we nog niet van verlost.

De taal van kakkelijers en netekoppies.

2008-12-12T17:18:00.005+01:00

Voor mij ligt het vijfde druk van ‘De vollekstaol van de stad Uterech’. Auteur is Martens van Vliet, Utrechter in hart en nieren.
Naar het schijnt wordt dit dialect in Nederland voor dom en onderontwikkeld versleten. De sprekers zouden ook niet bepaald fier zijn op hun streektaal. Ik durf hier geen oordeel over vellen. Wel kan ik vaststellen is dat het om erg kleurrijk taalgebruik gaat, al lijkt de spelling mij aartsmoeilijk.

Wie het taaltje graag eens wil beluisteren kan dit vanaf nu met de bijgeleverde cd-rom. Hierop staan interviewfragmenten, opgenomen in Volksbuurt Museum Wijk C. Verder heeft dialectoloog H. Scholtmeijer vooraan in het boek enkele aspecten van de klank- en vormleer van het Stad-Utrechts nader belicht. Wie hier niet genoeg aan heeft kan nog altijd de dramaserie ‘Nachtegaal en Zonen’ op de Nederlandse teevee eens bekijken. Of zijn oor te luisteren leggen bij typisch Utrechtse cabaretiers als Tineke Schouten, Herman van Veen en Rijk de Gooyer. Omdat in veel arbeiderswijken de veryupping haar intrede heeft gedaan en veel authentieke Utrechters plaats maakten voor nieuwe inwoners, zoals allochtonen, gaat het om een uitstervend dialect. En dat is jammer. Auteur Martens van Vliet wil dit dialect levend houden.
De omvang van het boek is in ieder geval sterk toegenomen in vergelijking met vorige drukken. Ook al hebt u het Utrechts nooit eerder gehoord, dan kent u mogelijk onbewust toch een paar woorden. ‘Âchterlijke gladdioal’ bijvoorbeeld, een scheldwoord voor een sufferd of iemand die iets vreemds doet. Deze schimpnaam werd in de jaren zeventig van vorige eeuw bedacht door cabaretier Herman Berkien (+ 2005). Mogelijk bent u ook op de hoogte omtrent de dubbelzinnigheid rond de term ‘Utrechtenaar’ (homoseksueel). Inwoners verkiezen de term Utrechter. De merkwaardige geschiedenis rond dit woord wordt op erg vermakelijke wijze uit de doeken gedaan.
‘Bonker’ voor een korte, duffelse jas, is wellicht ook in andere regio’s bekend. ‘Niki Lauda’ blijkt in Utrecht een schreeuw te zijn naar een autobestuurder als hij (te) hard langsrijdt. De naam verwijst uiteraard naar de Oostenrijkse autocoureur. En zo zijn er wel meer voorbeelden aan te halen van komisch taalgebruik. ‘Praot m’r teuge me kont, wânt me kop is ziek’ (gezegd wanneer iemand niet luistert) doet me denken aan de Franse uitroep ‘cause à mon cul, ma tête est malade’, dat reeds opgetekend werd in de 17de eeuw. Een ‘natte krant’ (vrouw die van alles wil weten om het te kunnen doorvertellen) vinden we hier in een betekenis die nog niet in Van Dale staat.
En vooruit, nog ééntje om het af te leren : ‘over honderd jaor hemme allemáól ‘n geitekop’ (dan is niemand meer in leven). Een waarheid als een koe ! Prachtboek. Ik wens de auteur veel succes.

B. J. Martens van Vliet : De vollekstaol van de stad Uterech. Spraakkunst en lijst met woorden, uitdrukkingen en zinsneden. 5de herziene en uitgebreide druk. Uitgeverij Spou. ISBN 9789054790945

Uitlachtelevisie.

2008-12-08T19:32:00.002+01:00

Programma’s als ‘Temptation island’, “The beauty and the nerd’, ‘FC Nerds’ , ‘Wie wordt de man van Wendy?’ ik laat die lijdensbeker liever aan mij voorbijgaan.
Er zijn mensen die er blijkbaar op kicken om op op de kwelbuis te komen. Maar misschien is het beter dat het zootje ongeregeld dat deze programma’s bevolkt tegen zichzelf beschermd wordt.

We kenden al reality-tv en emotietelevisie. We hebben al het fenomeen meegemaakt van ‘huftertelevisie’: teeveeprogramma’s waarin de makers er genoegen in scheppen om hun gasten tot de grond toe af te branden, hen perverse dingen te laten doen of mensen op extreme manieren lastigvallen. Grondlegger van de hufter-tv is wellicht Wim T. Schippers, bedenker en maker van programma’s als ‘De Fred Haché Show, De Barend Servet Show’ en ‘Waar Heb Dat Nou Voor Nodig?’, waarmee hij met behulp van bloot, schimpscheuten en baldadigheden half Nederland op de kast kreeg.
Een nieuwe variant is de ‘uitlachtelevisie’: sleep een paar flapdrollen voor een camera en laat hen dingen doen die ze in normale omstandigheden niet kunnen of willen doen. Laat bijvoorbeeld wat computernerds, die nog geen deuk in een pakje boter kunnen schoppen, vakkundig drillen door een wandelende karbonade. Lachen geblazen! Succes en kijkers gegarandeerd.
Het verschijnsel bestaat uiteraard al een tijdje maar de naam zelf viel pas in 2006. Het Nieuwsblad is bij mijn weten de eerste die het fenomeen een naam gaf (in de krant van 18 november). De makers van dergelijke programma’s verdedigen zich door te stellen dat het om sociale experimenten en eerlijke reality gaat. De critici roepen dat de makers geen greintje respect hebben voor de deelnemers en alleen maar uit zijn op ordianire uitlachtelevisie.

Swaffelen.

2008-12-05T19:18:00.001+01:00

Jaarlijks wordt door Van Dale, het genootschap Onze Taal en dagblad De Pers het woord van het jaar gekozen. Meer informatie hierover vindt u op www.woordvanhetjaar.nl
In 2007 werd ‘Bokitoproof’ uitgeroepen tot winnaar (zie mijn blog van 20 december vorig jaar).
Deze keer maakt ‘swaffelen’ heel veel kans. U hebt er nog nooit van gehoord? Geen paniek, tot voor kort ik ook niet. Het Nederlandse jongerenprogramma ‘Spuiten en slikken’ besteedde in de eerste helft van 2008 nogal wat aandacht aan het nieuwe fenomeen. Maar ‘swaffelen’ werd vooral bekend dankzij een filmpje op YouTube. Daarin was een Nederlandse student toerisme te zien die in India de Taj Mahal had 'geswaffeld'.
Zelf was hij daar erg fier op maar voor Indiërs was het pure heiligschennis. Swaffelen tegen een nationaal monument, dat doe je zomaar niet. De leerling werd stante pede van school gestuurd. Had de snoodaard maar niet moeten staan swaffelen voor de camera. Of wat had hij verwacht? Bank vooruit en een zoen van de juffrouw? De goede naam van de school was immers besmeurd.

Swaffelen, beste lezer, is geen nieuwe sporttak (alhoewel, je moet jongeren nooit op ideeën brengen) maar gewoon het mannelijk geslachtsdeel halfstijf ergens tegenaan laten zwaaien. Met je elfde vinger tegen een damesbil tikken valt ook onder de noemer ‘swaffelen’.
We hebben hier te maken met een oud woord in een nieuwe betekenis. Het grootste woordenboek ter wereld, het WNT, kent het, maar dan in de schrijfwijze ‘zwaffelen’. Het blijkt in Vlaanderen gebruikt te zijn in de betekenis van ‘heen en weer bewegen; zwaaien; zwiepen.’ Het werd al opgetekend in 1903 in het ‘Idioticon van het Antwerpsch Dialect’ van Cornelissen en Vervliet. Die betekenis is al lang verdwenen. Misschien dat ze gewestelijk nog voortleeft maar ik denk niet dat veel Vlamingen het woord nog kennen.
Mogelijk is er ook enige invloed van het Duits want hoe verklaar je anders de overgang van ‘z’ naar ‘s’? In het Duits is ‘schwaf’ een regionale variant van ‘schweif’ (staart, penis). Vergeten we ook niet het Duitse 'Schwanz' (piemel) en het werkwoord 'schwafeln' dat leuteren betekent. Zeker is dat swaffelen momenteel vooral onder jongeren leeft. Hopelijk wordt het geen hype (swaffelkampioen van het jaar of zo).

Huisneger.

2008-11-30T17:48:00.001+01:00

Ayman al-Zawahiri, grootinquisiteur en deskundoloog van Al Qaida, noemde de Amerikaanse president in spe, Barack Obama, onlangs een ‘huisneger’.
Wellicht was het baardmans zijn manier om Obama het graf in te prijzen. ‘House negro’ kan in de VS beschouwd worden als een zwaar beledigende term voor een zwarte huisbediende die steeds onderdanig is voor zijn blanke meesters. Ook de voormalige minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell en diens opvolger, Condoleezza Rice, zijn volgens Al-Zawahiri ‘huisnegers’.
Veel kans dat ‘huisneger’ de nieuwe editie van Van Dale haalt, al zal daar wel een waarschuwend label bij moeten. De samenstellers van dit woordenboek hebben immers vervelende ervaringen met de opname van dit soort termen.
Het woord ‘neger’ ligt ook in ons taalgebied erg gevoelig. De term slaat op iemand met een donkere huid, bruine ogen en zwart kroeshaar; een lid van het zwarte ras (oorspronkelijk uit Afrika). Aanvankelijk was dit woord erg normaal maar de laatste jaren wordt het meer en meer als racistisch beschouwd. Vooral in de Verenigde Staten is het politiek incorrect om iemand een ‘negro’ te noemen.
De 'Stichting Eer en Herstel Betalingen Slachtoffers van Slavernij in Suriname' eiste in Nederland zelfs dat Van Dale het woord ‘neger’ schrapte in zijn woordenboek. Dat gebeurde niet. Wel werd er in de veertiende uitgave het label ‘beledigend’ toegevoegd. Nog pejoratiever is nikker. In de hiphop scene heeft ‘nigger’ evenwel een comeback gemaakt. Daar is het als het ware een geuzennaam geworden.
De fabrikant van de ‘negerzoen’ (een zoetigheid die in 1920 werd bedacht door banketfabrikant B. Buys uit het Brabantse Oudenbosch.), overwoog begin 2006 onderzoek te laten doen naar de naamsgevoeligheid.
Het onderzoek zou volgen op een brief van de stichting eer- en herstelbetalingen slachtoffers slavernijverleden Suriname. ‘Negerzoen’ zou volgens deze stichting discriminerend zijn. Een alternatieve naam bedenken lijkt niet zo evident omdat het product onder deze naam al lang ingeburgerd is. In Frankrijk staat er inmiddels ‘bisous de mousse’ op de verpakking, maar op de kassabon lees je ‘têtes de nègre’.

‘Zwarte’ is een traditioneel eufemisme voor neger. Dit laatste woord is tot de taboesfeer gaan behoren. Het leek immers teveel op het Amerikaanse ‘nigger’, dat als scheldwoord beschouwd werd (vooral in het zuiden). Alhoewel, de laatste jaren wordt ook het woord ‘zwarte’ niet meer als politiek correct beschouwd. In de Verenigde Staten bestrijkt ‘black’ een heel spectrum aan (huids)kleuren, waardoor de term erg verwarrend overkwam.
Ook het gebruik van het bijvoeglijk naamwoord ‘zwart’ (van mensen met een zwarte huidskleur) ligt tegenwoordig gevoelig. Begin jaren negentig van vorige eeuw bedachten politiek-correcte Nederlanders dat de naam Zwarte Piet niet langer door de beugel kon. Het moest en zou een Bonte Piet worden. Achteraf is dat geen geslaagd alternatief gebleken want ‘Bonte Piet’ is nl. één van de benamingen van de scholekster. Verder slaat bont op een veelheid van kleuren. Pieten zijn echter niet gespikkeld. Daarom moest de Bonte Piet al gauw terug naar af.
In Den Haag mochten ‘zwarte scholen’ (voor kinderen met een zwarte huidskleur of allochtonen) geen ‘zwarte scholen’ heten want ze hebben allemaal Nederlandse leerlingen. Discussies over de problemen van allochtone kinderen verzanden daardoor al snel in verwijten over discriminatie. Merkwaardig genoeg verkiezen sommigen de (ook meerdere ladingen dekkende) term ‘gepigmenteerd’ of houden het bij het stilaan ingeburgerd geraakte ‘Afro-Amerikaan’. Erg politiek correct is ook: ‘zwarte (mede)mens’.

Zeilensnijders.

2008-11-26T19:29:00.002+01:00

De transportsector kent nu ook zgn. ‘zeilensnijders’.
Dit zijn dieven die eerst een klein gat in het dekzeil van een vrachtwagen snijden om de lading te kunnen bekijken. Indien deze de moeite is, wordt ze overgeladen in een eigen wagen.
Naar schatting wordt jaarlijks 280 miljoen euro schade geleden door dit soort dieven. Om dergelijke misdaden tegen te gaan wil de Nederlandse politie een aantal geprepareerde vrachtwagens inzetten als lokwagens.

Heidi-meisje.

2008-11-23T13:19:00.001+01:00

Ik beken: ik heb nooit met Barbie’s gespeeld. Het weeskindje Heidi, dat werd grootgebracht door haar grootmoeder, heeft nooit deel uitgemaakt van mijn leefwereld. Maar toen ik in de krant de term ‘Heidimeisje’ las, wist ik meteen wat er mee bedoeld wordt.
Uiteraard slaat het woord op een onschuldig ogend meisje met vlechtjes, in een traditioneel Zwitsers kleedje. Naar het stereotiepe beeld van het gelijknamige meisje uit het populaire boek van Johanna Spyri (1827-1901). In 2006 schreef het Algemeen Dagblad:
“In de rij bij de ingang van Ahoy' staan vooral blanke begin-twintigers. Skibrillen op, sjalen om. Denk alleen nog de sneeuw en de bergen erbij en je waant je in een populair wintersportoord. Laat dat nou net de bedoeling zijn van de zogeheten après-skiparty die in Ahoy' wordt gehouden. Eenmaal binnen wordt dat wintersportsfeertje alleen maar sterker. Heidi-meisjes, broodjes beenham, dat werk.”
Waar ik me nog meer bij kan voorstellen is het ‘Heidipakje’: een seksueel prikkelend kostuum waarin de draagster eruit ziet als een onschuldig meisje.

Hoe Bob de Bouwer de verkiezingen won.

2008-11-16T13:42:00.001+01:00

We blijven nog even bij Obama. De afgelopen week ontspon zich op internet een discussie over de slogan ‘Yes, we can!’ Kun je die in andere talen vertalen? En hoe zit het dan in het Nederlands?
In wezen is ‘yes, we can!’ (let op het uitroepteken) de radicale ontkenning van iets dat iemand anders beweert. ‘Dat kunnen we wel’ of ‘we kunnen het wel’ zouden dan goede vertalingen zijn.
Er was de vraag of het Spaanse ‘Si se puede’ (Jawel dat kan) de slogan recht doet en daarover zijn de meningen verschillend. Een goede vertaling is meer dan alleen betekenis of woordverklaring. Veel dieper gaan we hier echter niet op in.
Interessanter vind ik de vraag of deze slogan nu echt zo nieuw is. De toekomstige president heeft ongetwijfeld knappe speechschrijvers in dienst. Ieder woord, iedere zin werd in de voorbije campagne afgemeten op gewenste en ongewenste effecten.
Maar misschien klonk de succesvolle slogan Amerikaanse kinderen helemaal niet onbekend in de oren. De grote kindervriend, Bob the Builder (bij ons Bob de Bouwer) roept al jaren tegen zijn kameraadjes ‘Can we fix it?’ Hierop wordt dan in koor geantwoord ‘Yes, we can!’
De kinderreeks ‘Bob de Bouwer’ ontsproot aan het brein van de Brit Keith Chapman, dezelfde Brit die destijds de Muppetkarakters bedacht. De serie verscheen in 1999 voor het eerst op de BBC en werd vrij snel populair in andere werelddelen. Wanneer Bob de Bouwer bij ons roept ‘Kunnen we het maken?’ dan luidt het antwoord ‘Nou en of!’
Wellicht is dit dan ook de perfecte vertaling van de slagzin. Omdat Obama twee jonge dochters heeft, is het niet denkbeeldig dat hij Bob ooit op teevee gezien heeft. Misschien moet Chapman maar eens zijn royalty’s gaan opeisen?

Yes, we can!

2008-11-09T18:33:00.002+01:00

‘Change’ en ‘Yes, we can’, dat waren de sleutelwoorden uit de succesvolle campagne van Barack Obama. Beloften die hij nu ook nog moet waarmaken.
Maar, beloften daar draait het nu éénmaal om in kiescampagnes. Met azijn kun je geen vliegen vangen. De huidige financiële crisis zorgde ervoor dat oorlogsheld McCain bijna niet aan bod kwam. Voor hetzelfde geld had Obama als thema ‘It’s the economy, Stupid!’ kunnen kiezen, maar die slogan werd al eerder gebruikt (in 1992) door Bill Clinton.
Na 1992 werd deze formule erg populair in de pers. Er doken allerlei varianten op zoals ‘It’s the Deficit, Stupid!’ Het woord ‘stupid’ (domkop) wordt in dit geval met een hoofdletter geschreven, als directe aanspreekvorm. In de VS gebruikten adverteerders veel vroeger (in de jaren zeventig) de zgn. KISS-formule, een acroniem van ‘keep it simple, Stupid!’ Of Obama’s slagzinnen even succesvol zullen zijn als die van Clinton moeten we nog afwachten. Vader Bush had in 1988 ook een mooie: ‘Read my lips, no new taxes’. Met deze uitspraak bezwoer George Bush zijn kiezers om tijdens zijn ambtstermijn geen verhoging van de (inkomsten)belastingen door te voeren. Ook deze uitdrukking werd snel opgepikt door anderen. Maar had papa Bush de slogan zelf bedacht? Natuurlijk niet. Ze werd in 1978 gebruikt als titel van een album van rockzanger Tim Curry, weliswaar in verkorte vorm: ‘Read my lips.’

Hoe zit het echter met politieke slogans in ons taalgebied? Van Leo Tindemans (Belgisch premier in twee regeringen) herinner ik mij vaag de slagzin ‘Met deze man wordt alles anders.’ Hoezo, anders?
De titel van een brochure uit 1989 van het Vlaams Belang (toen nog Vlaams Blok) was ‘Eigen volk eerst.’ Hierin verordonneerde Philip Dewinter dat de Vlaamse nationaliteit niet kan worden toegekend aan Vlamingen die schuldig worden bevonden aan `het ondermijnen in woord en geschrift of anderszins van de westerse cultuur, politieke, godsdienstige en filosofische tradities en geplogenheden'. Dewinter verklaarde achteraf ook dat het Verdrag van de Rechten van de Mens ondergeschikt is aan het principe van eigen volk eerst. Brochure en verklaringen lokten veel scherpe reacties uit. Al snel deden allerlei parafrases en toespelingen op deze slogan de ronde, de één al grappiger en bitsiger dan de andere.
Nee dan vinden we die van Jan-Peter Balkenende mooier: ‘Na het zuur komt het zoet.’ Daarmee wou de premier aangeven dat na een periode van bezuiniging een zorgeloze, welvarende periode kan volgen. Of hoe politici blijven geloven in sprookjes. Kent iemand nog andere politieke slogans uit het Nederlandse taalgebied?

Kladderadatsch.

2008-11-02T17:23:00.000+01:00

In de berichtgeving over de kredietcrisis viel meermaals het woord ‘Kladderadatsch’, dat net als Krach (zie mijn blog van 12 oktober) afkomstig is uit het Duits. Overigens kwam dit woord gedurende de laatste twee jaar maar liefst 73 keer voor in de digitale persdatabanken. Ik citeer een recent voorbeeld uit de Volkskrant van 20 september jl.: “Maar om een financiële kladderadatsch te voorkomen heeft de regering-Bush nu juist besloten tot een staatsinterventie die haar weerga niet kent.”

Kladderadatsch betekent –U raadt het al- totale inéénstorting, crash, tenminste in deze context. Vaak wordt het voorafgegaan door het bijvoeglijk naamwoord ‘grote’.
In ons taalgebied werd het woord al opgetekend in 1931. Het werd echter vooral populair in de jaren zestig (het hippietijdperk), toen drop-outs (in Nederland: provo’s) zich meer en meer begonnen af te zetten tegen de kapitalistische maatschappij die volgens hen op instorten stond. Tijdens de tweede wereldoorlog werd het wel eens gebruikt om de oorlog mee aan te duiden. Zo schreef Piet Bakker in zijn volksroman ‘Zo was het’ (uit 1962): ‘Stel eens, dat ik toevallig op Java zou zijn, en dat de grote kladderadatsch begint ...’

In het Duits heeft het woord echter meerdere betekenissen, gaande van ‘chaos, debacle’ tot ‘schandaal’, ‘militaire nederlaag’ en ‘zootje’.
Het was de Duitse socialistenvoorman August Bebel (1840-1913) die de uitdrukking bij onze oosterburen populair maakte aan het eind van de negentiende eeuw. De stijgende werkloosheid, de verdere industrialisering en de grotere stakingsbereidheid waren voor hem tekens van de dreigende ineenstorting van de burgermaatschappij: de grote Kladderadatsch. Die crisis zou volgens hem de weg vrij maken voor het socialistische tijdperk. Het woord bestond echter al voordat Bebel van zich liet spreken, vooral als tussenwerpsel, in de zin van ‘bons, plof, smak’. Sinds ca. 1848 was Kladderadatsch ook de titel van een Berlijns weekblad. Meer dan waarschijnlijk is het ook een Berlijns woord. Wat men in Berlijn ‘Kladderadatsch’ noemde, werd in Wenen ‘Pallabatsch’ genoemd.

Gouden parachutes.

2008-10-26T16:51:00.001+01:00

Deze week kondigde premier Leterme aan dat het systeem van de ‘gouden parachutes’ zou worden gereglementeerd om ontsporingen te vermijden. Gilbert Mittler, de gewezen financiële topman van bank-verzekeraar Fortis, had een ontslagpremie van 4 miljoen euro gekregen en dat zorgde voor heel wat heisa. Het was uiteraard de spreekwoordelijke druppel.
In de toekomst zouden ontslagvergoedingen voor topmanagers beperkt worden tot achttien maanden loon (al zijn onze politici het over de juiste termijn nog lang niet eens).

‘Gouden handdrukken’ dateren al uit de jaren zestig van vorige eeuw. In de Leeuwarder Courant van 1964 stond: ‘De werknemers van Proctor en Gamble die in 1963 met pensioen gingen kregen ieder bijvoorbeeld een “gouden handdruk” van 65.000 dollar.’

Zo’n gouden handdruk bestond uit een geldsom die een werkgever bij pensionering of ontslag uitkeerde aan een (vaak hoge) functionaris. De ‘handdruk’ representeerde het afscheid terwijl het bijvoeglijk naamwoord ‘gouden’ stond voor voordelig of winstgevend.

Het ging uiteraard om een ontlening aan het Amerikaans-Engels. In die taal had men het de afgelopen jaren niet alleen over ‘golden handshakes’ maar ook (sinds 1976) over ‘golden handcuffs’ (voordelen die zo groot zijn dat het voor een hogere functionaris moeilijk wordt om over te stappen naar een ander bedrijf) en (sinds 1983) over een ‘golden hello’ (een bonus die beschouwd wordt als een stimulans voor zo’n manager om toe te treden tot een bedrijf).

De ‘golden parachute’ deed rond 1988 zijn intrede in het Engelse taalgebied (bij ons begin jaren negentig). Het gaat om een contract waarin een bedrijf zijn ontslagen werknemer een ononderbroken uitbetaling van het salaris garandeert, zelfs indien het bedrijf overgenomen wordt door een ander bedrijf; een soort van gouden handdruk dus. Eigenlijk komt het neer op een soort ‘valscherm’ dat topmanagers zichzelf bieden. Van Dale noemt het een ‘contractueel vastgelegde afkoopsom’ of ‘uittredingsbonus’.

Trofeevrouwen en prijswijven.

2008-10-19T19:14:00.002+02:00

Eerst had je de vrouwen die steeds geëmancipeerder werden en in hun dure mantelpakjes het ‘glazen plafond’ probeerden te doorbreken. Zulke (oudere) vrouwen hebben blijkbaar vaak nood aan een knuffeltje of speeltje, een jongere man die ze zien als een seksobject.
Een ‘boy toy’ of ‘toyboy’ noemen ze zo iemand in Amerika.
Dit rijmwoord werd in 1985 populair gemaakt door popster Madonna doordat het prominent in beeld kwam op haar broekriem en afgebeeld werd op de cover van haar plaat `Like a Virgin'.
In het begin van de jaren tachtig werd het woord ook al veelvuldig gebruikt door graffiti-kunstenaars in de Lower East Side van New York.

En nu is er dus het fenomeen van de wat oudere, welstellende man (een goudvink zeg maar) die dikwijls in de spotlights treedt met een jongere, knappe en vaak tweede (of derde) echtgenote. Zo’n huppelkutje wordt door het oudere heerschap gezien als een statussymbool, iets waarmee hij kan pronken.
Er bestaat uiteraard al een term voor. De Amerikanen spreken van een ‘trophy wife’, door Van Dale treffend vertaald als ‘pronkstuk’ en ‘prijswijf’.
De term ‘trophy wife’ dook al in 1998 op in de Amerikaanse film The Big Lebowski.
Lekker van bil gaan met een celebrity, alleen vanwege haar (of zijn) beroemdheid, noemt men in het land van Uncle Sam een ‘trophy fuck’.
‘Trophy wife’ is niet echt een nieuw woord. Het werd om precies te zijn op 28 augustus 1989 gelanceerd door Julie Connely, een redactrice bij het Amerikaanse blad Fortune. Een bekende trofeevrouw is de Amerikaanse playmate Anna Nicole Smith, die huwde met oliemagnaat J. Howard Marshall. Hij was 89 jaar oud en zij was 26. Een knekelhuis en een jonge troel. Hoe ging dat spreekwoord weer over dat groen blaadje? Nog een mooi voorbeeld van een trofeevrouw is Cindy McCain.
De Nederlandse vertaling duikt nu ook bij ons geregeld op in de pers en dit sedert 2001. In dat jaar lazen we in het Financieele Dagblad: "Wanneer een man op een goede dag wakker wordt in de zalige wetenschap dat hij meer verdient dan hij uit kan geven, treedt gewoonlijk een bepaalde reflex in werking: hij begint geld te spenderen aan trofeeen, een biologisch proces dat in een bepaalde volgorde verloopt. Eerst peperdure kleren, dan een of meer adembenemende auto's. Vervolgens verwerft hij een trofeevrouw, die hij behangt met jaloersmakende juwelen. Zij helpt hem bij de aanschaf van een megahuis en een zeekasteel."