21 april 2007

Russische roulette.

In de film ‘The Deer Hunter’ zit een scène waarin Russische roulette wordt gespeeld.

Dit is een duel op leven en dood waarbij de deelnemers beurtelings een revolver met slechts één kogel in het magazijn tegen het hoofd plaatsen en afdrukken. Alvorens men begint te schieten, laat men eerst de draaischijf (cilinder of trommel) een paar maal ronddraaien, zodat men niet weet waar de kogel zit. De uitdrukking wordt ook figuurlijk gebruikt voor een roekeloze onderneming. In het aidstijdperk (jaren negentig van vorige eeuw) werd veelvuldig seksueel verkeer met verschillende partners (of anale seks zonder condoom) als Russische roulette bestempeld.

Over de herkomst van de uitdrukking bestaat geen zekerheid. Er zijn enkel gissingen. Naar verluidt zou Russische roulette populair geweest zijn onder Wit-Russi­sche officieren aan het eind van de 19de eeuw. Ze speelden dit spel met de dood om de verveling te verdrijven. Merkwaardig is dan wel dat er van deze uitdrukking geen spoor te vinden is in oudere woordenboeken. De ‘Larousse Grand Dictionnaire Universel du XIXe siècle’, deel 13, 1875, wijdt er geen enkele letter aan, niettegenstaande het feit dat er in de vorige eeuw in Frankrijk heel wat te doen was over het land waar in 1837 Poesjkin werd doodgeschoten in een duel door een Franse baron. De Russische schrijver Toergenjev (1818 - 1883), die een vedettestatus had in de Parijse salons, maakte het begrip `nihilisme' eind vorige eeuw gemeengoed, en Russische roulette heette toch een tijdverdrijf van de `nihilistische' intelligentsia in het 19de-eeuwse Rusland. Desondanks geen woord hierover in deze gerenommeerde encyclopedie.

Een variant van Russische roulette wordt Amerikaans duel genoemd. Hierbij worden twee revolvers gebruikt; één is geladen en één niet. Men zou dan ook geneigd zijn te zeggen dat de Russi­sche roulette in feite een ontsporing of variëteit van het duel is. Dit gezegd zijnde, zouden Amerikaanse cowboys (uit de Midwest) eigenlijk aan de basis van dit roekeloze spel kunnen staan. Feit is dat de bekende Nederlandse woordenboeken pas in de jaren zeventig van vorige eeuw melding maken van de uitdrukking (in 1981 dook ze op in de Kramers; in 1984 volgde Van Dale; Le Petit Robert ging beide woordenboeken al vooraf in 1978). Een verklaring hiervoor is wellicht de populariteit van een film als `The Deer Hunter', die in 1978 vijf Oscars kreeg. Het gewelddadige spel krijgt in deze prent een belangrijke rol toebedeeld. De impact hiervan is zo groot, dat het spel in Amerika zelfs navolging krijgt. Dit vind ook weerklank in de Nederlandse pers, waardoor Russische roulette vrij snel een begrip wordt. Jeroen Brouwers wijdt in ‘De versierde dood’ (1989) een heel hoofdstuk aan de benaming. Ook hij komt niet veel verder in een zoektocht omtrent de herkomst. De schrijver noemt R. Goscinny, de tekst­schrijver van het stripverhaal `Lucky Luke' en eminent kenner van de geschiedenis van het wilde Westen, als één der eersten die bij ons het begrip introduceer­de: in het stripalbum `De grootvorst' uit 1973. Daarin doet de adjudant van een Russische grootvorst, tijdens een bezoek aan het wilde Westen, omstandig uitleg over Russische roulette. De adjudant van Zijne Hoogheid noemt het een onschuldig spelletje dat aan het hof van de tsaar gespeeld wordt. Vreemdtalige auteurs maakten er echter eerder melding van. Graham Greene omschreef in de jaren dertig van de twintigste eeuw in zijn biografie ‘A Sort Of Life’ de Russische roulette als `een buitengewoon gevoel van gelukzaligheid. Zoiets als een allereerste seksuele erva­ring.'

De uitdrukking komt ook voor in een medisch artikel in The Lancet in 1976. Het tijdschrift Collier's (01/30/1937), is wellicht één der eerste (Engelstalige) vindplaatsen: `Did you ever hear of Russian Roulette? ... With the Russian army in Rumania, around 1917, ... some officer would suddenly pull out his revolver, ... remove a cartridge from the cylinder, spin the cylinder, snap it back in place, put it to his head and pull the trigger.'
Volgens de Random House Webster's College Dictionary (1991) zou de frase ontstaan zijn in de periode 1935 - 1940 (dus zeker niet in de 19de eeuw). Russische schrijvers uit deze eeuw doen er evenwel het zwijgen toe.

In hoeverre is Russische roulette Russisch (van oorsprong)? Misschien moeten we het allemaal niet zo ver gaan zoeken. De Russen hebben altijd al bekend gestaan als een morbide en pessimistisch volk. Niettemin bestaat er geen enkel afdoend bewijs dat men zich aan het hof van de tsaar te buiten ging aan dergelijke `nihilistische' spelletjes. Het kan best zijn dat we hier met de zoveelste racistische uiting te maken hebben, eenzelfde racisme als waarvan bijv. ook de joden het slachtoffer geworden zijn. Het racisme zou dan schuilen in de idee, dat enkel een Rus zo fatalistisch kan zijn dat hij zijn vrije tijd met dergelijke `spelletjes' zou vullen. De allitera­tie in de frase heeft wellicht ook bijgedragen aan haar popula­riteit.

1 opmerking:

  1. Heej,

    Boeiend stukje! Alleen is het dan niemand bekend waar het echt vandaan komt? Zal toch wel ergens een spelbeschrijving staan ofzo?
    Nou, iig leuk om eens te lezen en hopen dat niemand het in z`n hoofd haalt ;)
    Ray

    BeantwoordenVerwijderen